Уйғур дияриниң қаш теши ким ашти қилип буланмақта

Қаш теши уйғур дияриниң тарихи узун, дуняға даңлиқ алаһидә мәдәний мәһсулатлиридин бири. Уйғур дияри тарихтин буян қаш теши макани дегән гүзәл намлар билән атилип кәлгән.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2011.10.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xoten-qash-teshi-305.jpg Хотәндики кичик қаш теши базири. 2010-Йили авғуст.
RFA

Болупму хотән қаш тешидәк есил сүпәтлик қаш теши дуняниң башқа йеридә тапқили болмайдиған гөһәр сүпәт бибаһа байлиқ. Хотән шундақла дуня бойичә қаш теши әң бурун қезилған җайларниң бири. Тарихий материялларға асасланғанда техи “йипәк йоли ечилмастинла” қаш теши йоли болған. Бәзи тарихий материялларда хатирилинишичә, шундақла уйғур елидин чиққан археологийилик пакитларға асасланғанда буниңдин 7000йил илгирики йеңи таш қораллар дәвридә әҗдадлиримиз қаш тешидин ишләнгән сайманларни ишләткән. Қаш теши қезип уни мал алмаштурушта кәң көләмдә ишләткән.

Уйғур хәлқиниң аләмшумул алими мәһмуд қәшқири өзиниң бүйүк әсири түркий тиллар диванида қаш теши тоғрисида қиммәтлик мәлуматлар бәргән болуп “қаш таш бу бир хил сүзүк таш болуп ақ вә қара рәңләрдә көрүлиду. Буниң еқини гүлдүрмамидин, уссузлуқтин вә чақмақ чүшүштин сақлиниш үчүн үзүккә көз қилиду.... Ақ қаш теши юруңқаш дәрясидин, қара таш қарақаш дәрясидин чиққачқа, бу дәряларму шу нам билән аталған. Бу ташлар дуняниң башқа җайлиридин чиқмайду. Пәқәт мушу йәрдинла чиқиду...” дәп хатирилигән.

Хәлқимиз қаш тешини,алийҗанаблиқ, саплиқ, достлуқ, меһрибанлиқниң, тинчлиқ вә гүзәлликниң символи сүпитидә әтиварлап кәлгән шундақла һазирғичә қаш теши һөрмәтлик исим сүпитидә ишлитилиду, мәсилән, қаш теши юрти хотәнниң бәдиий нами, йеңи қаш теши әдәбий журнили қатарлиқлар.

Болупму, хотән қаш теши дуня бойичә мәшһур әла сортлуқ қаштешидур. Йәни хотән қаш теши қаш тешиниң әң есил түри болған нефрит түридики қаш ташлиридур. Әвришимчанлиқи,сүзүклүки билән кишини һәйран қалдуридиған, қаттиқлиқи бирләшкән бу алаһидә гүзәл җисим кишиләрни әҗәбләндүрүп кәлгән. У дуняда иккинчи дәриҗилик гөһәр сүпитидә әтиварлиниду. Хотән қаш тешиниң әң қиммәтлики ақ сүзүк қаш теши, у йәнә йешил, сериқ, қара, сөсүн рәңләрдиму болиду.

Қаш тешиниң, уйғур дияриниң хитай вә башқа әлләр билән иқтисадий алақә бағлашта ишлитилгәнликидинла униң ечилиш тарихиниң қисқа әмәсликини көрүвалалаймиз. Хитайлар болса қәдимдин тартип хотән қаш тешида оймичилиқ сәнитини раваҗландурған, уйғур дияридин чиққан қиммәтлик ташлардин ишләнгән зибузиннәтләрни тақаш вә сақлашни адәт қилған. Хитайниң қаш теши оймичилиқида хотән қаш теши алдинқи вә асаслиқ орунни игиләйду.

Уйғур ели ғәрбни ечиштики нуқтилиқ район қилинип, байлиқ ечиш,саяһәтчилик ишлириниң пәвқуладдә сиясәт бойичә күчәйтилиши билән, гөһәр тепишни арзу қилип кәлгәнләр үчүн чүшини реаллиққа айландурған пурсәт болған. Һәтта хитай һөкүмити уни дөләт теши қиливалди,-2008 олимпик медаллириға орнатти.

Уйғур дияридин берилгән хәвәрләргә қариғанда 8-айниң 25-күнидин 27-күнигичә хотәндә 8-нөвәтлик қаш теши мәдәнийәт саяһәт байрими өткүзүлгән иди, буниң давами нөвәттә, байинғолинға қарашлиқ чәрчән наһийисидә төтинчи нөвәтлик чәрчән қаштеши мәдәнийәт байрими арқилиқ давам қиливатқан болуп, 3-өктәбир чәрчән наһийилик һөкүмәт 6 данә хотән қаш тешини ким ашти базириға қойған болуп юқириси бир милйон йүәндин артуқрақ сетилған. Униңдин башқа алтай вилайитиму 26-сентәбир “алтай мәмликәтлик ғәйрий ташлар, қаш теши қезиш байрими вә таш йиғарлар муһакимә йиғини” өткүзүп, техиму кишиләрни уйғур елиниң ғәйрий вә гөһәр ташлири байлиқини ечишқа қизиқтурған. Һөкүмәт тәрипидин орунлаштурулған бу байрам вә көргәзмиләрниң һәммиси содигәр чақирип,мәбләғ җәлп қилишни асасий мәқсәт қилидикән.

Уйғур елидин қезиливатқан хотән қаш тешиниң 70% и чәрчәндин қезилмақта. Һазир чәрчән өзидила 30дин көпрәк қаш теши пишшиқлап ишләйдиған оймичилиқ кархана бар болуп, қаш дуканлириниң сани икки йүздин көп, қаш теши биләнла шуғуллинидиған адәм 6 миңдин ашидикән.

Бүгүнки күндә хотән қаш теши тәңдашсиз һөсни назакити биләнла әмәс бибаһа қиммити биләнму дуняни һәйран қалдурмақта. Әмәлийәттә хотән қаштеши чәклик запасқа игә. Униң қиммәтлик болушидики йәнә бир сәвәбму шу. Хитай сода санаәт ториниң хәвиридә көрситишичә, йеқинқи он йил мабәйнидә алтунниң өсүши 235% өрлигән болса, хотән қаш тешиниң баһаси 10 миң һәссә өрлигән. Йәни 1980-йилларда нәччә йүз йүәнгә сетивалғили болидиған қаш теши нөвәттә нәччә йүз миң йүәнгә ярайдикән.

Хотәндики қаш теши ширкитиниң бир қаш теши баһалиғучиси қаш тешиниң өрлишини чүшәндүрүп “2000-йили қаш теши рудисиниң бир келоси икки-үч түмән иди, һазир болса йигирмә-оттуз түмәнгә чиқти. Ушшақ қаш тешиму икки үч миң йүән иди, һазир икки үч түмәнгә алғили болиду..” деди.

Хотән қаш теши содиси билән шуғуллинишни көңлигә пүкүп чәрчәнгә кәлгән бир хитай қаш теши базирини арилаветип мундақ дәйду “һазир һәқиқий раст, сүпәтлик хотән қаш теши бәк аз, уни тапмақ тәс бопкәтти, байрам арқилиқ содигәр чақириватқанлиқини аңлап кәлдим, тәлийим кәп қалса, яхши таш учратсам алимән дәп көрүватимән.”

2006-Йили хотән қаш теши ғалҗирларчә ечилған бир йил. Шу йили 8миң топа иттириш трактори вә 200 миң қаш теши қазғучилар юруңқаш вә қарақаш дәрялирини 100 километир арилиқта пүтүнләй вәйран қилип, дәря вадисида һаятлиқтин әсәр қоймиған иди. Чүнки, буниң алдида гуаңдуң өлкисидики зибузиннәт сода саһәси җәмийитиниң башлиқи шу диңчаңниң хотән қаштешини 2008-йиллиқ олимпик медалиға орнитиш тәклипи хитай һөкүмитиниң тәстиқлишиға еришкәндин кейин, хотән қаш тешиниң сәрхилини издәш долқуни тәлвиләрчә күчийип, һөкүмәткә қарашлиқ вә шәхси һәр хил чоң-кичик қаш теши қазғучилар әтрити қаш теши маканида әсәбийләрчә гөһәр издәшкә киришкән. Буниң нәтиҗисидә хотәндики қаш теши чиқидиған, қаш теши байлиқи вә мәдәнийитиниң қан томури болған дәря-еқинлар вә вадиларниң екологийиси әслигә кәлтүргүсиз вәйранчилиққа учриған шундақла хотән қаш теши записи бирдинла булаң-талаңға учриғандәк азийип кәткән.

Чәклик болған бибаһа хотән қаш тешиға еришиш үчүн төлинидиған бәдәлму аз әмәс. Униң биринчиси муһит мәсилисидур. Қан бәдилигә кәлгән қаш тешиниң кишиләрни хатирҗәмсизләндүргини пәқәт униң тәңдашсиз гүзәл һөсни болупла қалмай, йәнә униң тез сүрәттә азийиши билән тәң баһасиниңму тәңдашсиз һаләттә өрлиши вә буниң билән хотәнниң қаш теши макани намидин узақлишиватқанлиқидур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт