Җаң чүншйән 2012-йили қаттиқ зәрбә бериш һәрикәтлириниң салмиқини ашурушни тәләп қилди

2012-Йили кириш алдида уйғур аптоном район даирилири муқимлиқини сақлашни қайта-қайта тәкитләп, буни йеңи бир йилдики әң муһим вәзипә дәп бәлгилиди.
Мухбиримиз ирадә
2011.12.27
tutqun-xitay-saqchi-kochida.jpg Хитай сақчилириниң кочида пуқраларни тутқун қилиш көрүнүши. 2009-Йили июл, қәшқәр.
RFA

Уйғур ели парткомниң секретари җаң чүншйәнниң муқимлиқни сақлаштин ибарәт бу нишанға йетиш үчүн қаттиқ зәрбә бериш һәрикәтлириниң салмиқини ашурушни тәләп қилиши, чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилириниң тәнқидигә учриди. Улар 2012-йилиниң уйғурлар үчүн техиму қейин бир йил болидиғанлиқидин бешарәт беридиғанлиқини билдүрди.

Йеңи бир йил кириш алдида уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт даирилири 2012-йиллиқ хизмәтләрни пиланлаш йиғинлирини ечип, саһәләр бойичә орунлаштурушни башливәтти. Иқтисад, җәмийәт аманлиқи, муһит, диний хизмәтләр қатарлиқ охшаш болмиған саһәләр бойичә чақирилған йиғинларниң һәммисидә аптоном район рәһбәрлири алди билән муқимлиқни тәкитләп, 2012-йилиниң муқимлиқиға капаләтлик қилишни һәр саһә, һәр дәриҗилик органларниң әң муһим вәзиписи дәп көрсәтти.

Шәнбә күни чақирилған “шинҗаң муқимлиқ хизмити” йиғинида уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари җаң чүншйән 2012-йилидики муқимлиқ хизмәтлирини орунлаштурған. У сөзидә уйғур елидики муһим районларниң муқимлиқ вәзийитини йәнила интайин җиддий вә мурәккәп, дегән. У 2012-йили хитай компартийисиниң 18-қурултийи вә шундақла 2-нөвәтлик явру асия көргәзмиси ечилидиғанлиқини, шуңа муқимлиқни қоғдашниң интайин муһимлиқини ейтип : “уйғур елиниң омумий вәзийити контрол астида болсиму, әмма муқимлиқниң асасий йәнила аҗиз, болупму нишанлиқ районларниң муқимлиқни қоғдаш вәзийити йәнила җиддий вә мурәккәп” дегән.

Җаң чүншйәнниң йиғинда қилған сөзидики диққәт тартидиған нуқта болса, униң “қаттиқ зәрбә бериш һәрикәтлириниң салмиқини күчәйтишни муқимлиқни ишқа ашурушниң ачқучи” дәп қариғанлиқи болуп, у сөзидә “бөлгүнчилик билән күрәш қилиш мәйданида чиң туруп, диний радикал күчләргә вә паалийәтләргә қаттиқ зәрбә берип түзәш хизмитиниң салмиқини ашуруп, уйғур елиниң 2012-йилидики муқимлиқиға капаләтлик қилиш” қа чақириқ қилған.

2009-Йили үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейин, хитай даирилири вәқәдә чәтәлләрдики бөлгүнчи унсурларниң қутратқулуқ қилғанлиқини, буниң хитай һөкүмитиниң миллий сиясити билән мунасивитиниң йоқлуқини илгири сүрүп, вәқәгә қутратқулуқ қилған дәп қариған барлиқ кишиләрни қаттиқ җазалиди шундақла уйғур ели миқяси бойичә кәң көләмлик тазилаш һәрикәтлирини елип барди. Хитай һөкүмити вәқәдин кейин йәнә шинҗаң хизмити йиғинини чақирип, иқтисад арқилиқ уйғур елиниң муқимлиқини ишқа ашуруш пиланини йолға қойди. Хәлқара кишилик һоқуқ органлири болса 2009-йилидин кейин йолға қоюлған бир қатар иқтисадий тәдбирләрниң мәсилини һәл қилишниң орниға, иш базиридики тәңсиз риқабәтни техиму өткүрләштүрүп, икки милләт арисидики һаңни техиму чоңқурлаштуруватқанлиқини доклат қилған иди.

Дәрвәқә, 2011-йили хотән вә қәшқәрләрдә мәйданға кәлгән вәқәләр юқирида тилға елинғанларниң тоғрилиқини испатлап, уйғурларниң қанчилик тәхирсиз һаләткә келип қалғанлиқини көрситип бәрди. Әмма җаң чүншйәнниң юқиридики мәсилиләрни йилтизидин һәл қилишниң орниға, муқимлиқни “қаттиқ зәрбә бериш һәрикәтлирини техиму күчәйтиш” арқилиқ бәрпа қилмақчи болуши чәтәлләрдики уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң наразилиқини қозғиди. Дуня уйғур қурултийиниң баш катипи долқун әйса әпәнди бүгүн радиомизға бәргән баянатида җаң чүншйәнниң бу сөзлири арқилиқ уйғур елиниң 2011-йилидики вәзийитиниң қанчилик кәскин болғанлиқини очуқ көрүвалғили болидиғанлиқини ейтти.

Җаң чүншйәнниң йеңи бир йилда муқимлиқни ишқа ашуруш үчүн қолланмақчи болған тәдбирлириниң йәнә бири болса, диний радикаллиққа вә диний паалийәтләргә қаттиқ зәрбә бериштур. Шәнбә күнидики муқимлиқ йиғинида диний радикаллиққа қаттиқ зәрбә беришни тәкитлигән җаң чүншйән арқидинла йәни йәкшәнбә күни “диний затларни тәрбийиләш ” муһакимә йиғинини чақирип, “вәтәнпәрвәр диний затлар” ға партийиниң сиясити һәққидә тәлим-тәрбийә бәргән. Шинҗаң хәвәрлири торида берилгән хәвәрдин мәлум болушичә, җаң чүншйән йиғинға қатнашқан вәтәнпәрвәр диний затларни партийиниң сияситини яхши өгинип, уйғур елиниң тәрәққиятини ишқа ашуруш үчүн өз ролини җари қилдурушқа, һәр дәриҗилик органларни вәтәнпәрвәр диний затларни тәрбийиләп чиқишниң муһимлиқини тонуп йетип, диний затларни тәрбийиләш хизмәтлирини күчәйтишкә чақирған. Әмма долқун әйса әпәнди болса, хитай һөкүмити уйғурларниң диний һоқуқлириға һөрмәт қилмай туруп, диний затларни ишқа селиш арқилиқ мәсилини һәл қилалмайдиғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити узун йиллардин буян “қанунсиз дини паалийәтләр” гә зәрбә бериш һәрикити елип бериватқан болсиму, әмма қандақ диний паалийәтниң қанунсиз болидиғанлиқи һәққидә ениқ бир чүшәнчә бәргән әмәс. Һазирғичә намаз оқушни, роза тутушни, 18 яштин төвәнләр вә дөләт кадирлириниң мәсчитләргә киришини вә һәтта әрләрниң сақал-бурут қоюшини, аялларниң яғлиқ селишини қанунсиз диний паалийәтләр қатарида бир тәрәп қилип, уйғурларниң нормал диний паалийәтлирини қаттиқ чәкләп кәлди.

Көзәткүчиләр, кишилик һоқуқ органлири хитай һөкүмитини бу җәһәттә қайта-қайта әскәртип, инсанларниң әң сәзгүр һессияти болған диний етиқадиға һөрмәтсизлик қилиши вә миллий кимликлирини суслаштуруш паалийәтлириниң райондики зиддийәтләрни техиму өткүрләштүрүватқан амил икәнликини көрситип бериватқан болсиму, йеңи йил кирә-кирмәйла, хитай даирилириниң алди билән қаттиқ зәрбә бериш, диний паалийәтләргә зәрбә бериш, башқуруш вә вәтәнпәрвәр диний затларни тәрбийиләш хизмитини күчәйтишни тәкитлишини бу йеңи йилниңму уйғурлар үчүн қейин бир йил болидиғанлиқиниң бешарити, дәп қаримақта.

2012-Йиллиқ хизмәтләрни пиланлаш хизмәтлириниң баш темисиниң қаттиқ зәрбә бериш вә муқимлиқтин ибарәт икки сөзгә йиғинчақлиниши хитай һөкүмитиниң 5-июл үрүмчи вәқәси вә техи йеқиндила қәшқәр вә хотәнләрдә йүз бәргән вәқәләрдин дәрс алмиғанлиқини көрситип бәрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.