Analizchilar xitayning “Qeshqer alahide iqtisadi rayon” qurush pilanini tenqid qildi

Qeshqerni “Alahide iqtisadi rayon” qilip qurup chiqish pilani, xitay hökümiti özining Uyghur élidiki iqtisadi pa'aliyitini kücheytip, sheherlishish qedimini tézlitishidiki eng muhim qedemlirining biridur.
Muxbirimiz erkin
2012-01-02
Share
qeshqer-cheqish-305 Sürette qeshqerdiki chéqiliwatqan kona sheher rayunidin bir körünüsh
AFP Photo

Xitay dölet kabinti 2011-yili 10-ayda qarar maqullap, “Qorghas bilen qeshqerde iqtisadi tereqqiyat rayoni qurush toghrisidiki pikir” ni resmiy testiqlighan idi. Gerche aptonom rayon da'iriliri resmiy teshwiqat epkarlirida “Qeshqer-qorghas alahide iqtisadi rayoni” qurulidighanliqini ilgiri sürüp kelgen bolsimu, biraq xitay dölet kabinti élan qilghan yuqiriqi höjjette bu ikki rayonning shtati “Iqtisadi échish rayoni” dep tilgha élin'ghan. Bezi analizchilar bu béyjing hökümitining qeshqer bilen qorghasni shinjén'gha oxshash “Alahide iqtisadi rayon” qilip özgertish pikrini qobul qilmighanliqidin dérek béridu, dep körsetmekte.

Gerche, qeshqer sheherlik partkom sékrétari chén shügu'ang, xitay dölet kabintining höjjitide qeshqerning orni “Alahide iqtisadi rayon” dep atalmighanliqini chüshendürüp, “Buningliq bilen uning alahide iqtisadi échish rayoni bolushtek orni özgirip qalmaydighanliqi” ni ilgiri sürgen bolsimu, biraq mutexessisler “Alahide iqtisadi rayon” bilen “Iqtisadi échish rayoni” qanuni we iqtisadi imtiyazi perqliq ikki xil uqum ikenlikini bildürdi.
Amérika steyt strét bankisining sabiq bazar analizchisi, jorji washin'gton uniwérsitétining doktor kandidati perhat bilgin ependi özining mezkur mesilidiki köz qarishini chüshendürüp, “Iqtisadi alahide rayon”largha éksport-import, sermaye we erkin sodigha kapaletlik qilidighan qanuniy hoquq béridighanliqini, biraq nöwettiki ehwalda bundaq mumkinchilik mewjut dep qarimaydighanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti “5-Iyul weqesi” din kéyin, Uyghur élining iqtisadini tereqqiy qildurush arqiliq Uyghur xelqining turmushini yaxshilaydighanliqini, bu arqiliq milliy ziddiyetni peseytip, ijtima'iy emenlikke kapaletlik qilidighanliqini ilgiri sürgen. Qurulmaqchi bolghan qeshqer we qorghas “Alahide iqtisadi rayoni” ning bu yoldiki muhim qedemlerning biri ikenlikini bildürgen idi. Xitay axbarat wasitilirining bu heqtiki xewerliride, qeshqerni xelq'ara derijilik chong sheher qilip qurup chiqish xitayning 12-5 yilliq pilan mezgilidiki muhim qurulushlarning biri ikenliki ilgiri sürülgen.

Biraq, xitay axbarat wasitiliri bu heqtiki xewerliride xitay hökümitining bu nishan'gha qandaq yétidighanliqi, Uyghurlarning mezkur iqtisadi tereqqiyattin behrimen bolushigha qandaq kapaletlik qilidighanliqi heqqide héchqandaq konkrét siyaset we pilan élan qilip baqmighan idi. Halbuki bu nuqta, chet'eldiki Uyghur pa'aliyetchilirini jiddiy endishige séliwatqan mesililerning biridur.

Yaponiyide yashaydighan Uyghur pa'aliyetchisi, yaponiye Uyghur jem'iyitining re'isi ilham mahmutning ilgiri sürüshiche, xitay hökümitining, meyli “Qeshqer alahide iqtisadi rayoni” qursun yaki “Qeshqer iqtisadi échish rayoni” berpa qilsun, ishqilip, bu arqiliq téximu köplep köchmenlerni yötkep kélish, Uyghurlarni ilgirilep az sanliq orun'gha chüshürüp qoyush, bu arqiliq rayonni ilgirilep kontrol qilishini meqset qilidighanliqini bildürdi.

Xitay hökümitining mezkur pilanni yolgha qoyushtiki meqset-muddi'asi Uyghurlarning izchil gumanini qozghap keldi. Analizchilar bundaq bolushidiki seweb xitay hökümitining mezkur pilanida jawabsiz qalghan nurghun mewhum nuqtilarning barliqini bildürmekte. Yéqinda qeshqer sheherlik partkom sékrétari chén shügu'ang, béyjingda muxbirlargha eskertip, merkezning qeshqer iqtisadi alahide rayoni qurush arqiliq puqralarning turmushini yaxshilap, ulargha döletning méhri shepqitini hés qildurmaqchi bolghanliqini tekitligen.

Lékin, Uyghur pa'aliyetchilirining ilgiri sürüshiche, Uyghur mesilisi noqul iqtisadi mesile emes. U medeniyet, din, til, tarix, siyasiy we bashqa amillarni öz ichige alghan keng da'irilik mesilidur.

Ilham mexmut ependining ilgiri sürüshiche, gerche xitay hökümiti mezkur pilan Uyghurlargha zor iqtisadi menpe'et yetküzidighanliqini tekitlisimu, biraq iqtisadi tereqqiyat Uyghur mesilisini hel qilalmaydighanliqini bildürdi.

“5‏-Iyul weqesi” din kéyin nurghun nurghun chet'ellik analizchilar xitay hökümitige chaqiriq élan qilip, ularning siyasitini özgertishini, Uyghurlarning öz özini idare qilishigha hörmet qilishini, ulargha munasiwetlik mesililerni ularning qarar qilishigha yol qoyushini telep qilghan. Biraq, xitay hökümitining yéqinqi ikki yérim yildin buyan yolgha qoyghan siyasiti kishilik hoquq teshkilatlirini ümidsizlendürgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet