'Xitay yene bir qedimiy medeniyetni yoqitiwétish tehditi séliwatqan peytlerdiki qan we qorqunchqa tolghan bext kochisi' (2)

Ötken yekshenbe küni, yeni 6 - dékabir, en'giliyide neshrdin chiqidighan kündilik pochta gézitide Uyghurlargha a'it "xitay yene bir qedimiy medeniyetni yoqitiwétish tehditi séliwatqan peytlerdiki qan we qorqunchqa tolghan bext kochisi" namliq maqale élan qilindi.
Muxbirimiz irade
2009.12.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Chetel-muxbiri-Qeshqerde-Qurgan-heytta-305.jpg Süret, bu programmida tonushturulghan aptor pétr xitchén ependining qeshqer héytgah aldida qurban héyt namizidin kéyin tartilghan süriti.
www.dailymail.co.uk Élindi.

Bu Maqale pétr xitchén teripidin yézilghan Bolup, biz aldinqi programmimizda bu maqalining birinchi bölümining mezmunidin silerni xewer qilghan iduq. Bügün, maqalining dawamini silerge sunda'uq.
Eger yawropa bilen asiyaning arisida bir chégra bar déyilse, u chégra del mushu Uyghur diyari
Aptor maqalisining béshida qeshqer we ürümchi weqesidin kéyinki weziyiti heqqide melumat bérip ötken idi. U maqalisining dawamida qeshqerdiki qedimiy sheherning xitay hökümitining bir tutash pilani bilen örülüwatqanliqini, qeshqerning tarixi medeniyetke ige bir sheherliki heqqide melumat bérip mundaq dep yazidu:

-- Qeshqer tibettinmu bek qedimi tarixqa we medeniyetke ige bir sheher. Eger xitay hökümiti mushu sür'et bu sheherni chéqishqa dawam qilidighan bolsa, bir qanche yil ichidila qedimi qeshqer rayoni tamamen ghayib bolidu. Men bu yerge del waqtida keptimen. Emma shundaqtimu qedimiy sheherning asasiy qurulmisi alliqachan kranlarning astida qaptu.
Menche bu ghayet zor bir yoqitish.

-- Bu yerler eyni waqitta chinggizxanning we tomurlengning ayighi tegken yerler. Kichik - kichik qilip layda qopurulghan bu öylerni oz ara tutashturup turidighan mexpiy yolliri bar bolup, mana mushu öylerde kishiler özlirini oghri bulangchidin, tajawuzchilardin qoghdap kelgen.

-- Ghayet zor bir chölning otturisigha jaylashqan bu makanning etrapi bolsa pütünley üzümlük we méwilik baghlar bilen oralghan.

Aptor qedimiy kochilarni teswirlep mundaq dep yazidu:

-- Shu yerlik ahalining birsi'i manga yol bashlishi bilen men kishini qaymuqturidighan kochilargha kirdim. Bu kochilarning xitay da'irilirini choqum bek bi'aram qilidighanliqigha ishenchim kamil. Chünki, bu tar kochilargha tanka we bashqa herbiy mashinilarning kirishi mumkin emes. Hetta bir piyade charlighuchimu bu kochigha kirginide nahayiti éhtiyat qilishi kérek iken.

-- Biz 5 kochidin ötkendin kéyin bashqa bir tar kochigha kelduq. U yerde kishiler qurbanliq qilidighan qoylarni tutushup turatti. Birdemdin kéyin birsi'i ötkür pichiqi bilen mekkige qarap turup bir qurbanliq qoyni soydi. U, qoyni nahayiti ustiliq bilen soyup bolghandin kéyin manga hemme Uyghur erlirining qoy soyalaydighanliqini éytip berdi.

-- Tolimu méhmandost, dostane bolghan bu Uyghurlar méni öylirige teklip qildi. Öyge kirgendin kéyin ular 2000 yildin béri dawam qilip kéliwatqan turmush aditining yoqilish aldida turghanliqidin tolimu ökün'gen halda mundaq dédi:
"Bizning bina öylerde olturghumiz yoq, biz bu yerde hemmimiz mushundaq öm - inaq yashaymiz. Qoshnilirimiz bilen körüshimiz, mungdishimiz. Hetta derwazilirimiznimu taqimaymiz. Emma bina öyge köchkendin kéyin undaq qilalmaymiz. Pütünley taqaq ishiklerning arisida yashaysiz, yeni hayatliq tügidi dégen gep."

-- Mana bular xitayda künsayin artip bériwatqan xitay milletchiliki we rehimsizlerche yürgüzülüwatqan zamaniwilishishning qurbanliri idi.

Aptor pétir xitchén yene qeshqer qedimiy shehirining özige xas alahidilikini yoqitiwatqanliqi heqqide toxtilip mundaq deydu:

-- Xitaydiki hemme sheher xuddi las wégaska oxshitip qoyulghan. Hemme yer 6 yolluq ötüshme kochilar, méhmansaraylar we chet'el markiliri bilen tolghan soda - saraylar bilen tolup ketken. Yol - yollarda exlet, binalarning boyaqliri chiqip dagh bolup ketken. Qeshqerning nurghun yerlirimu be'eyni mushundaq.

-- Gerche xitaydiki bezi tetqiqatchilar we chet'ellikler xitay hökümitining qeshqer qedimi shehirini chéqish pilanigha qattiq qarshi chiqqan bolsimu, emma xitay bu niyitidin yanmaptu. Ular qedimiy sheherni pütünley örüp tüzliwétidighandek turidu.

-- Qedimi sheherdiki öylerning aldigha "xeterlik" dep yézip qoyulghanliqini körisiz. Bu hökümetning qoli bilen élip bériliwatqan buzghunchiliqning bir bahanisi bolup, ular bu öylerni "yer tewreshke chidamliq emes" dégen bahane bilen chaqmaqta. Emma 2008 we 2009 - yillirida sichüen we yünnendiki yer tewreshte xitaylar salghan öyler bolupmu mektep binaliri pütünley örülüp chüshken idi.
 
Pétir xitchén maqalisining axirida xitayning Uyghurlargha nisbeten kemsitish siyasiti élip bériwatqanliqini we xitayning bara - bara impériye bolushqa qarap kétiwatqanliqini teswirlep mundaq dep yazidu:
 
-- Eger yawropa bilen asiyaning arisida bir chégra bar déyilse, u chégra del mushu Uyghur diyari. Shinjangning menisi yéngi tupraq dégenlik bolup, xitay hökümiti bu tupraqlarni bésiwalghan.

-- Uyghurlarning tili türkchige intayin yéqin. Uyghur diyari afghanistan, pakistan, hindistan we tibet qatarliqlar bilen chégridash. Ürümchi bazarlirida rusche, erebche we xitayche xetlerning nahayiti keng qollinilidighanliqini köreleysiz.
1991 - Yili sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin nurghun döletler musteqilliqigha érishti. Emma xitay mol néfit we tebi'iy gazgha ige bolghan Uyghur rayonini qoldin chiqirip qoyushni xalimaydu.

-- Qeshqerdin ürümchige qatnaydighan poyizgha chiqqinimda xitaylarning Uyghurlarni qattiq tekshürüshtin ötküzüwatqanliqini kördüm. Mushuning özidinla xitayning Uyghurlargha qarita kemsitish siyasiti élip bériwatqanliqini éniq körüwalghili bolidu.

-- Hazir dunyada héchkim xitaydek tömür yoli yasimaydu. Dunyadiki bashqa impéryalisit küchler ajizlap, bir - birlep halak bolghan mushundaq bir peytte xitay bolsa asta - asta nomussizlarche impéryalistliqqa qarap kétiwatmaqta.

-- Xitay téz tereqqiy qilip bay boldi, dunya sehnisidimu körünüshke bashlidi. Emma uningda erkinliktin eser yoq. Elmisaqtin béri dunyada téxi bundaq bir dölet körülüp baqmidi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Pikir

Anonymous
Dec 12, 2009 09:54 AM

ﯪLdi bilen ziminingni ﯪldi......Undin kiyin nomusungni.......
Emdi jéningni.......Düshmen digen shundaq bolidu.......