Қәшқәрниң қатнишини раванлаштуруш тәклипи, қәшқәрни хитайлаштуруш қәдиминиң тезлитилгәнликидин дерәк бәрмәктә

Хитайда ечиливатқан икки йиғин мәзгилидә, қәшқәр валиси әкбәр ғопур қәшқәр тәрәққият пиланиға аит 13 түрлүк тәклипни оттуриға қойған.
Мухбиримиз меһрибан
2011-03-09
Share
qeshqer-hetika-305.jpg Қәдимий шәһәр қәшқәрдики етика мәсчити. 2005-Йили өктәбир.
en.wikipedia.org

Бу тәклипләр ичидики 5 мадда қәшқәрниң хитай һәм әтраптики дөләтләр билән болған қатнаш линийисини кеңәйтиш һәққидә болған. Чәтәлләрдики уйғур көзәткүчилири бу пиланниң қәшқәр шәһирини хитайлаштуруш қәдиминиң тезлитилишидин дерәк беридиғанлиқини билдүрди.

Қәшқәр валиси әкбәр ғопур түнүгүн бейҗиңда оттуриға қойған қәшқәрниң бундин кейинки тәрәққият пиланида “12-бәш йиллиқ пилан” мәзгилидә қәшқәр шәһирини “хитайниң ғәрбидики шенҗен” қилип қуруп чиқиш лайиһисиниң конкрет тәклип -пиланлири көрситилгән.

Қәшқәр валиси әкбәр ғопур оттуриға қойған бу 13 маддилиқ тәклип лайиһисиниң дәсләпки 5 маддисида қәшқәр шәһирини хитай өлкилири һәм хәлқараға биваситә тутишидиған төмүрйол һава қатнаш түгүнигә айландуруш тәклипи оттуриға қоюлған.

Хитай учур мәнбәлиридә өткән һәптә берилгән хәвәрләрдә хитай һөкүмитиниң қәшқәрни “хитайниң ғәрбидики шенҗен” қилип қуруп чиқиш истратегийисини елан қилған. Бу пиланда аввал қәшқәр кона шәһәр мәркизидики уйғур мәһәллилирини чиқип, қәшқәрдә 50 квадрат километирлиқ алаһидә иқтисадий район қуруп, хитайниң ичи вә сиртидики мәбләғ салғучиларни көпләп җәлп қилидиғанлиқини җакарлиған иди.

Бу қетим қәшқәр валиси әкбәр ғопур оттуриға қойған тәклип пикирдә, қәшқәрни хитайниң җәнубий шинҗаң төмүрйол линийисидики хитай өлкилиригә биваситә тутишидиған һәм хитайниң ғәрбий асиядики пакистан билән тутишидиған қатнаш түгүни қилиш тәклипи оттуриға қоюлған. Әкбәр ғопур буни“уйғур аптоном райониниң җәнубидики қәшқәр, хотән, қизилсу қатарлиқ 3 областтики һәр милләт хәлқиниң арзуси һәм тәлипи” дәп изаһлиған.

Әкбәр ғопур тәклип лайиһисидә йәнә, қәшқәр шәһиридә қурулуватқан иқтисадий тәрәққият алаһидә райониниң тәлипи бойичә, қәшқәрниң һава қатнишида хәлқаралиқ һава йоллири қатнишини линийисини кеңәйтип, қәшқәр-исламабад-йеңи деһли линийисидики хәлқаралиқ һава қатниши һәм қәшқәр-дунхуаң-җайүгуән-ләнҗу-шиәндин ибарәт хитай өлкилири билән биваситә тутишидиған һава қатнаш йоли ечилишни оттуриға қойған.

Әмма, чәтәлләрдики уйғур вәзийитини көзәткүчиләр өз баянлирида, қәшқәр шәһириниң хитай өлкилири һәм хәлқара билән биваситә тутишидиған төмүрйол һава йоллири қатнаш түгүнигә айландурулуши, қәшқәр шәһиригә техиму көп хитай көчмәнлириниң йәрлишидиғанлиқидин дерәк беридиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Чәтәлләрдики уйғур зиялийлиридин сиясий анализчи елшат һәсән әпәнди бу һәқтики қаришини оттуриға қоюп, хитай һөкүмитиниң әң қисқа мәзгил ичидә қәшқәр шәһирини хитай өлкилири һәм ғәрбий асияға биваситә тутишидиған қатнаш мәркизигә айландурушниң һәргизму йәрлик уйғурларниң арзуси болмастин, хитай һөкүмити вә уйғур елигә түркүм-түркүмләп келиватқан хитай көчмәнлириниң арзуси икәнликини билдүрди.

Әкбәр ғопур тәклип лайиһисидә йәнә, қәшқәр шәһиридә 50 квадрат километирлиқ алаһидә тәрәққият райони қурулидиғанлиқини, буниң ичидә 20 миң мо көләмлик җайни дөләт дәриҗилик деһқанчилиқ мәһсулатлири тәрәққият райони қилип қуруп чиқидиғанлиқини билдүргән. У йәнә, 2005-йилдин башлап қәшқәрдә ечилишқа башлиған қәшқәр сода йәрмәнкисини хәлқара дәриҗилик сода йәрмәнкиси дәриҗисигә көтүрүшни тәләп қилған.

Елшат әпәнди қәшқәр шәһиридә қурулуватқан 50 квадрат километир даиридики алаһидә районниң қәшқәргә көчүрүп келиниш пиланланған йеңи хитай көчмәнлири үчүн тәйярлиниватқанлиқини илгири сүрди. У, 20 миң мо даиридики деһқанчилиқ тәрәққият райони дәп аталған җайға орунлаштурулидиған нопус һәққидә өз пәризини қойди.

Елшат әпәнди йәнә 2005-йилдин буян уйғур елиниң қәшқәр қатарлиқ җайлиридин әрзан әмгән күчи сүпитидә хитай өлкилиригә йөткәп кетилгән уйғур яшлириниң, әсли өз земиниға орунлаштурулуш пурсити болсиму, әмма хитай һөкүмәт даирилириниң бу районда зич олтурақлашқан уйғурларниң нопусини шалаңлаштуруп, бу земинға техиму көп хитай көчмәнлирини йөткәп келиш мәқситидә бу йәрниң әсли хәлқи болған уйғурларни хитай өлкилиригә йөткәш истратегийиси қоллиниватқанлиқини илгири сүрди.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит бу һәқтә тохтилип, хитай һөкүмитиниң бейҗиңда ечиливатқан икки йиғинда қәшқәр валиси әкбәр ғопурниң еғзи арқилиқ, қәшқәрни хитайниң ғәрбий чеграсидики заманиви шәһәр қилип қуруп чиқиш пиланини хәлқара җәмийәт алдида очуқ ашкара оттуриға қоюватқанлиқини билдүрди.

Дилшат ришит әпәнди сөзидә йәнә, хитай һөкүмитиниң мәқсити, бу арқилиқ қәшқәрни хитай өлкилиридин пәрқсиз һалдики чоң шәһәргә айландуруп, бу земинға техиму көп хитай көчмәнлирини орунлаштуруш, ахирқи һесабта уйғурларни өз земинидики аз санлиқ аһалигә айландуруш икәнликини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт