Мухбир паул мозор: 'хитай уйғур мәдәнийитини йилтизидин йоқатмақчи' (2)

Қәдирлик оқурмәнләр, өткән җүмә күндики программимизда, тәйвән мухбири паул мозорниң "хитай уйғур мәдәнийитини йилтизидин йоқатмақчи" намлиқ мақалисиниң, қәшқәрдә кона шәһәр олтурақ районидики мәрһум исимлик уйғур билән елип барған сөһбити қисмини тонуштурған идуқ.
Мухбиримиз миһрибан
2009.10.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qeshqerde-yer-bilen-yeksan-qilinghan-meshchit-305.jpg Сүрәт, қәшқәр кона шәһәрдики хитайлар тәрипидин йәр билән йәксан қилинған намәлум бир мәсчитниң қиблә там көрүнүши.
www.asiasentinel.com Дин елинди.

Бүгүнки аңлитишимизда апторниң хотән, үрүмчи қатарлиқ шәһәрләрдики башқа уйғурлар билән елип барған сөһбәтлири вә тәсиратлири һәққидики баянларни һузуруңларға сунмақчимиз.

Аптор паул мозор кейинки баянлирини мундақ башлайду: "биз хотәндин үрүмчигә қилған сәпиримиздә, аптобус тәклимакан чөллүкидә тамақ учун 6 саәт әтрапида тохтиди. Тамақ вақтида бир қанчә киши маңа һөкүмәтниң һазирқи сияситигә болған наразилиқлирини толиму очуқ көңүллүк билән сөзләп беришти, улар бир тәрәптин ләғмән йегәч, бир тәрәптин һөкүмәт һәққидики әпсанә чақчақларни қилишатти."

Аптор өзи учратқан бир хәлқ нәғмичиси уйғур бовай билән болған сөһбәтни мундақ язиду: "пүтүн һаятини уйғур муқам - музикилири учун беғишлиған бу уйғур бовай, йенидики нәврисиниң тәрҗиманлиқида мән билән музика һәққидә сөһбәтләшти, сөһбәт җәрянида у йенимизда турған хитай әскирини има қилип, 'улар бизни қорқутмақчи, бизгә һәйвә қилмақчи болишиду, әмма уларниң өзлириму һәр вақит биздин қорқуп туриду, чүнки улар бизниң өз ирадимиздин янмайдиғанлиқимизни яхши билиду,' деди. Мән униңдин уларниң өзлири билидиған тарих билән хитай һөкүмити язған тарих оттурисида қанчилик пәрқ барлиқини сориғинимда, у мүрисини көтүрүп қоюп, күлүмсиригиничә,  'бу тоғрилиқ һәр қандақ сөзләрни қилсам бөлгүнчи болуп қалимән,' деди - дә өз сөзигә җавабимни күтмәйла нәврисини (пут билән тепип һәйдәйдиған) ғалтәк һарвисиниң кәйнигә өлтурғузуп йүрүп кәтти."
 
Аптор үрүмчидики һес туйғулирини мундақ баян қилиду: "бәзи апторлар мәдәнийәт һәққидә тохталғинида, көпинчә һалларда бу җайдики мәдәнийәтниң мәлум бир сиясий мудда - мәқсәт сәвәбидин таҗавузчилиққа учрап, өз мәқсәт - муддаалири бойичә бурмилинип баян қилиниватқанлиқидин ибарәт мәсилигә нисбәтән чәтнәп кетиш яки сөзлимәслик позитсийисидә болиду. Мән үрүмчидә үрүмчи музийиға бериш йолида бир уйғур шопур һәйдигән таксиға олтурдум, шопур йенимиздин чиқирап өтүп китиватқан сақчи аптомобилиға нәпрәт билән тикилип узақ қариди. Биз шинҗаң музийи алдиға йетип кәлгинимиздә, бир топ әскәрләр музий алдида мәшиқ қиливататти.Музий ишикидә әскәрләрниң қаттиқ тәкшүрүшигә дуч кәлдим, улар мениң һәммә нәрсәмни тәкшүрүшти, ичиш үчүн еливалған бир ботулка сүйүмниму мусадирә қилишти. Музий ичидики 3000 йилдин артуқ тарихқа игә " кроран гүзили" дәп аталған бу қәдимий мумяниң қаңшарлиқ бурни мән учратқан уйғурларниң әйнән өрники болуп, һинди - явропа ирқиға хас чирай ипадилириниң һәммиси бу мумяда толуқ ипадиләнгән иди."

Аптор хотәндә өзи көргән мәнзирини мундақ тәсвирләйду: "хотәндики мәркизи мәйданға тикләнгән һәйкәлдә, йоған һәм бәстлик мавзедуңниң пакар һәм оруқ киши (қурбан тулумни демәкчи, әмәлийәттә әсли рәсимдә қурбан тулум егиз һәм оруқ адәм болуп, мавзедуң билән бойиниң егизлики анчә пәрқләнмәйдикән - тәрҗимандин) билән қол елишип турған һалити ипадиләнгән болуп, һәйкәлдин бир нәччә коча нерида хитай қораллиқ әскәрлири шавқун - сүрәнләр салғиничә гумпа мәшиқ қилишивататти."

Аптор үрүмчидики мәнзирини мундақ тәсвирләйду: "һәтта һөкүмәтниң йиңнә санҗиди дәп ялған хәвәр тарқатқучиларни қаттиқ җазалайдиғанлиқи һәққидики уқтурушдиму, тәһдит мәзмунидики агаһландуруш ибарилири көзгә челиқидиған болуп, бу уқтуруш тутуш буйруқи чиқирилған 12 нәпәр уйғур һәм бир хитайниң исми йезилған уқтуруш астиға чапланған иди. Үрүмчидә хитайлар намайишидин кейин әскәрләр көпәйтилгән болуп, хәлқ мәйданиға илгири 30 аптомобилда қошун киргән болса, һазир 60 тин артуқ аптомобил бар иди. Улар мәйданниң бурҗикидә йеңидин йүз бериш еһтимали болған тоқунушларниң алдини елиш учун тәртип сақлишатти."

Аптор мақалисиниң ахирида үрүмчи вәзийитидики җиддийчиликниң йәнила пәсәймигәнлики һәққидә тохтилип, мақалисини мундақ аяғлаштуриду: "үрүмчи кочилирида қоллириға сақчи калтәклирини көтүрүвалған хәлқ әскәрлири тәртип сақлаватқан болуп, уларниң бәзилири һәр қайси идарә - җәмийәтләрниң хизмәтчилири иди. Қаримаққа кочилардики уйғурлар һәм хитайдин ибарәт һәр икки милләт кишилириниң чирайида, охшашла қорқунч һәм әнсизлик кәйпияти ипадилинип туратти. Бу хил һаләт кишигә, һөкүмәт гоя партлаш алдидики партлатқуч дора йенида тамака туташтуруватқандәк һаләтни әслитәтти. Әгәр хитай һөкүмитиниң бир нәччә айдин буян йүргүзүватқан бу хил қаттиқ тәдбир елиш сиясити давамлишивәрсә, '5 - июл үрүмчи' вәқәсигә охшаш паҗиәләрниң йәнә йүз беришидин сақланғили болмайду әлвәттә."

"5 - Июл үрүмчи намайиши" дин кейин мухбир паул мозорниң "хитай уйғур мәдәнийитини йилтизидин йоқатмақчи" дегән мақалисигә охшаш, уйғурлар, уйғур вәзийити һәм уйғурларниң тарихи мәдәнийити һәққидики мақалиләр көпләп йезиливатқан болуп, дуняниң һәр қайси җайлирида уйғурларниң тәқдиригә көңүл болидиған кишиләр барғанчә көпәймәктә. 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.