Мутәхәссисләр хитайниң қәшқәрни бир милйондин артуқ нопусқа игә оттура дәриҗилик шәһәр қилип қуруп чиқиш пилани һәққидә тохталди

Мутәхәссисләр, бу пиланниң уйғур әнәниви мәдәнийәт һаяти бир қәдәр мукәммәл сақлинип қалған бу шәһәрниң миллий хаслиқиға бузғунчилиқ қилидиғанлиқини агаһландурмақта.
Мухбиримиз әркин
2011.09.19
Xitay-cheqiwatqan-Qeshqer-305.jpg Сүрәт, мухбир паул мозорниң 15 - өктәбир күни елан қилған "хитай уйғур мәдәнийитини йилтизидин йоқатмақчи" дегән мақалиси тор бәттики көрүнүши.
www.asiasentinel.com Дин елинди.

Хитай һөкүмити 2008-йилдин башлап қәшқәр қәдимий шәһәр рәстилирини чеқип, шәһәр мәркизидики аһалиләрни көчүрүш пиланиға 440 милйон доллар аҗратқанлиқини елан қилған иди. “5‏-июл вәқәси” хитай һөкүмитиниң қәшқәрни чеқиш пиланини тосуп қалалмиған. Аталмиш мәркәзниң 2010‏-йили 5‏-айда чақирилған “шинҗаң хизмәт йиғини” қәшқәрни чеқиш қәдимини тезлитип, оттура асия қатнаш түгүнидики бу қәдимий шәһәрни “иқтисади алаһидә район” қилип қуруш чиқишни қарар қилған иди.

Хитай һөкүмәт әмәлдарлири қәшқәрни чеқиш пиланини ақлап, қәшқәр қәдимий шәһәр рәстилирини сақлап қелишни тәләп қилған явропа парламенти, б д т мәдәний мирасларни қоғдаш органлири, чәтәл ахбарат васитилири вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириға чеқиш пилани йәр тәврәшкә чидамлиқ өй селип, йәрлик аһалиләрниң һаяти, мал-мүлки вә шәһәр тазилиқини қоғдаш, муһитни гүзәлләштүрүшкә қаритилғанлиқини әскәртип кәлгән иди. Бирақ, хитай ахбарат васитилириниң бүгүн елан қилған бу һәқтики хәвәрлиридә, қәшқәр шәһирини чеқиштики мәқсәтниң аһалә йөткәп, қәшқәрни 2020‏-йилға қәдәр бир милйондин артуқ нопусқа игә оттура дәриҗилик шәһәр қилип қуруп чиқиш икәнлики илгири сүрүлгән.

Мутәхәссисләрниң қаришичә, бу қәшқәр шәһириниң һазирқи аз кәм 500 миң кишилик шәһәр нопуси йәнә 2 һәссә көпәйтилиду дегәнликтур. Лекин, хитай ахбарат васитилиридә бу нопусниң қәйәрдин йөткәп келинидиғанлиқи тилға елинмиған болсиму, бирақ мутәхәссисләр буниң хитай көчмәнлири билән толдурулидиғанлиқида һәмпикир. Лекин, америкидики хитай язғучи вә җәмийәтшунас шйе шйәнҗүн болса хитай һөкүмитиниң көчмәнләр арқилиқ “шинҗаң” да муқимлиққа капаләтлик қилмақчи болуватқанлиқини, бирақ буниң йеңи муқимсизлиқларни кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини илгири сүриду.

У “көчмәнләр җуңго һөкүмитигә нисбәтән ейтқанда, уларниң шинҗаңни контрол қилишиға пайдилиқ. Улар хәнзу көчмәнләр арқилиқ шинҗаңни контрол қилиш оңай дәп қарайду. Бирақ, көчмәнләр йәрлик милләтниң қаршилиқини қозғайдиғанлиқи муқәррәр. Шуңа бу хил сиясәт йеңи муқимсизлиқни кәлтүрүп чиқириду. Бу мәсилиниң бир тәрипи. Лекин, мәсилиниң йәнә бир тәрипи, әгәр хитай көчмәнләр йәрлик милләткә ярдәм қилип, шинҗаңниң тәрәққиятини алға сүрсә вә йәрлик хәлқниң иқтисадини яхшилиса, бу йәрлик милләтниң хәнзу көчмәнләрдин биарам болуш туйғусини мәлум дәриҗидә юмшитиши мумкин. Бу җәрянда көчмәнләрниң салған зийини көп болуп кәтсә, зиддийәт өткүрлишиду. Бирақ, омумән көчмәнләрниң елип келидиған пайдиси зийинини толдуралмайду. Чүнки бу йәрлик милләтниң игилик һоқуқиға четилидиған бир мәсилидур” дәп көрсәтти.

Қәшқәр, уйғур елидики хотән қатарлиқ һазирға қәдәр хитайлар көп санлиқни игилимәйдиған аз сандики юртларниң бири иди. Мутәхәссисләр уйғур мәдәнийитиниң бөшүки дәп қарилидиған бу қәдимий шәһәргә бунчилик көп хитай көчмәнлирини орунлаштуруп, уйғурларниң қәшқәрдики нәччә он әсирлик үстүнлүкигә қисқиғинә 10 йилда хатимә беришниң сиясий‏-иҗтимаий тәсири наһайити зор болидиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Шйе шйәнҗүн, хитай һөкүмити еһтият билән иш елип барсиму, лекин уларниң қәшқәр шәһәр мәркизидики уйғур өйлирини чеқип, уларни көчүшкә мәҗбур қилидиғанлиқини билдүрди. ‏У мундақ дәйду: “хитай һөкүмитиниң шинҗаңда қору-җайларни мәҗбурий чақидиғанлиқи чоқум. Еһтимал буниң дәриҗиси ичкири өлкиләрдикидин бир аз юмшақ болуши мумкин. Чүнки, улар буниң миллий тоқунушни кәлтүрүп чиқирип, хәлқара инкас пәйда қилишидин әнсирәйду. Еһтимал улар наһайити селиқ васитиләрни қоллинип, чеқиши мумкин. Бирақ улар йәрликниң өй маканини чоқум чақиду. Чүнки бу уларниң сиясити. Улар пәқәт усулини бир аз юмшитип, көпрәк пул бериш дегәндәк васитиләрни ишқа селиши мумкин. Уларниң сиясити уйғурларниң қору-җайини чеқип, көчмәнләргә өй һазирлаштур.”

Шйе шйәнҗүн, бу хил сиясәтниң арқисида күнләрниң бири җуңго аҗизлашса, “шинҗаң” мустәқил болуп кетиду, дәйдиған әндишиси ятқанлиқини әскәртип, “җуңго һөкүмити шу нәрсини яхши билиду. У аҗизлашқан һаман шинҗаң бөлүнүп чиқип кетиши мумкин. Тибәт вә ички моңғулдиму бу әһвал мәвҗут. Болупму, шинҗаң ирқий, диний, етник мәдәнийәт җәһәтләрдин хәнзуларға охшимайду. Шуңа уларниң мустәқил болуш арзуси техиму күчлүк. Шуңа җуңго һөкүмити хәнзу көчмәнләр арқилиқ өзиниң шинҗаңға болған контроллуқини күчәйтиш, уларни хәнзулаштуруш, бу арқилиқ уни мәңгү контрол астида туруп турушни үмид қилиду” дәп көрсәтти.

Лекин, шйе шйәнҗүн хитайниң ғәрбни ечишиға әгишип, уйғурларниң күчлүк глобаллишиш еқимиға дуч кәлгәнлики, көчмәнләр мәсилиси бу хил глобаллишиш еқиминиң мәһсули, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: “һазир қәшқәрниң нопуси 470 миң. Буниң йерими яки йериминиң бир қисми хәнзулар болуши мумкин. Кәлгүсидә қәшқәрниң нопуси бир йерим милйонға көпәйсә, буниң аз дегәндә бир милйони хәнзуларни тәшкил қилиду дегәнлик. У чағда еһтимал башқа милләтләрниң нопуси 20% кә чүшүп қелиши мумкин. Мана бу глобаллишишниң шинҗаңға көрситидиған тәсири. Уйғурларға нисбәтән ейтқанда, хәнзу көчмәнлиригә қарши туруш глобаллишишқа қарши туруш болуп қалмаслиқи керәк. Глобаллишиш уйғурлар қарши туруп тосалайдиған нәрсә әмәс. Чүнки, бу дуняви еқим. Бирақ уйғурлар глоибаллишиш җәрянидики хәнзулаштурушқа қарши туруш йолини тутуп, бу икки нәрсини бир-биридин айрип қариши лазим.”

Ичимлик су мәсилиси хитайниң қәшқәрни кеңәйтип, хитай көчмәнлирини орунлаштурушиға изчил тосалғу болуп кәлгән иди. Шинхуа агентлиқиниң бүгүн тарқатқан бу һәқтики хәвиридә бу мәсилини һәл қилишқа үмид туғулғанлиқини, хитай геологлириниң қәшқәр вилайәт тәвәсидин омуми көлими 1296 квадрат километир келидиған су байлиқи мәнбәси тапқанлиқини илгири сүрүп, буниң қәшқәрни күнигә 314 миң купметир ичимлик су билән тәминләшкә йетидиғанлиқини билдүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.