Qirghizistandiki weqelerdin ottura asiyadiki küchler tenglikige bir nezer

Qirghizistanning aghdurulghan prézidénti istipanamisi'ini resmiy imzalighandin kéyin qazaqistan'gha orunlashturuldi. Qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéf amérika - rusiye we yawrupa bixeterlik hemkarliq teshkilatining muzakirisi netijiside uni qazaqistan'gha orunlashturghanliqi we bu arqiliq qirghizistanda ichki urush yüz bérishining aldini alghanliqini bildürdi.
Muxbirimiz irade
2010-04-16
Share
Qirghizistan-weziyiti-we-herxil-kuchler-305.jpg Süret, Youtube.com Din élinghan qirghizistan weziyiti munazire qilinghan sin - alghudin bir körünüsh.
Youtube.com Din élindi.

Qirghizistandiki waqitliq hökümet hazir amérika - rusiye we qazaqistan bashliq döletlerdin yardem élishqa tirishmaqta. Ehwal shundaq iken, rayondiki küchlerdin biri bolghan xitayning ismi héchbir yerde tilgha élinmidi, xitaymu buninggha ipade bildürüshtin özini qachurup keldi.

Küzetküchiler, weqede rusiyining qoli barliqini ilgiri sürüwatqan bolup, rusiye prézidénti médmédéwning " qurmanbék baqiyéf özi aghdurghan hökümetning xatalirini tekrarlap xelqning naraziliqini qozghidi" dep baqiyéfni eyiblishimu küzetküchilerning perizini küchlendürmekte. Undaqta mahiyet zadi qandaq ? bundin kéyin rayondiki amérika - rusiye we xitaydin ibaret chong küchler tengpungliqida qandaq özgirishler bolidu?

Bu heqte türkiye xelq'ara isitratigiye tetqiqat merkizining bashliqi sinan oghan ependi bilen élip barghan söhbitimizni diqqitinglargha sunumiz.

Muxbir: hörmetlik sinan ependi, qirghizistanda meydan'gha kelgen weqeler qurmanbék baqiyéfning qazaqistan'gha ewetilishi bilen tinjighandek körünüwatidu. Tünügün qazaqistan tashqi ishlar ministirliqi bir bayanat élan qilip, buning amérika - rusiye we yawrupa bixeterlik hemkarliq teshkilatining ortaq qarari ikenlikini bildürdi. Bilginingizdek, xitaymu rayondiki küchlerning biri. Emma bu jeryanda shangxey hemkarliq teshkilati we xitayning ismi tilgha élinmidi. Xitay tashqi ishlar ministirliqimu "qurmanbék baqiyéf dölettiki muqimliqni qoghdashqa tirishti" dep qoyush bilenla boldi qildi. Xitay bu yerde her da'im qilghinidek muhim peytlerde terepsiz turuwélish siyasiti élip bériwatamdu yaki bashqa bir seweb barmu ?

Sinan oghan: xitay her da'im qilghinidek, qirghizistandiki weqelerde yene terepsiz turuwaldi. Xitay özige bir nishan qoyghan bolup, 2020 - yilighiche xelq'aradiki muhim mesililerge arilashmay terepsiz meydanda turmaqchi. Bolupmu qirghizistan'gha oxshash rusiye we amérikidin ibaret ikki chong küch bolghan rayonda xitay téximu shundaq qilidu. Birige yan bassa, yene biri xapa bopqalidu, shunga xitay terepsiz turush arqiliq hem amérika bilen, hem rusiye bilen munasiwetlirini tenglimileshturidu. Bilginimizdek, qirghizistanda amérika bilen rusiyining riqabiti bar, yéqindin buyan baqiyéfning amérika bilen yéqin munasiwet ornitishi, bolupmu döletning maliyisini qoligha éliwalghan baqiyéfning oghli maksimning amérika bilen yéqin munasiwet ornitishi rusiyini bi'aram qiliwatatti. Bu xil ehwal xitaynimu bi'aram qilidu elwette. Shunga qurmanbék hakimiyitining ayaqlishishi xitaynimu xoshal qildi. Xitay héchqandaq ishqa arilashmay turup, meqsitige yetti. Xitay shunga bu yerde jim turup weziyetning ténjishini kütüwatidu.

Muxbir: yéqindin buyan metbu'atlarda rusiye bilen amérika munasiwetlirining yaxshilinishqa bashlan'ghanliqi yéziliwatqan idi. Téxi yéqindila rusiye bilen amérika arisida yadro qorallirini qisqartish kélishimining imzalinishimu buning bir ipadisi, dep baha bérilgen idi. Rusiye hem bir yaqtin amérika bilen munasiwetlirimiz yaxshiliniwatidu deydu, emma hem bir yaqtin perde arqisida turup qirghizistandiki weqelerge yétekchilik qilidu. Undaqta bundin kéyin rayonda rusiye asasliq küch bopqalamdu?

Sinan oghan: xelq'ara munasiwetlerdiki mesililerge biz aq yaki qara dep baha bérelmeymiz. Elwette rusiye bilen amérika rayonda bir tereptin riqabetchi, yene bir bir tereptin hemkarlashquchi. Mesilen, yadro qoralliri we qalqan sstémisida amérika bilen rusiye hem riqabetlishidu, hem hemkarlishidu. Téxi yéqindila ikki dölet yadro qorallirini qisqartish kélishimini imzalidi, bu nahayiti muhim bir hemkarliq. Emma shundaq turuqluq amérika yene bulghariye we rominiyige bashqurulidighan bomba qalqan sésitimisi orrunlashturmaqchi boluwatidu. Rusiye intayin muhim dep qaraydighan qara déngiz rayonighimu herbiy baza qurushqa tirishiwatidu. Yeni, amérika bilen rusiyining qirghizistandiki riqabiti ularning xelq'ara mesililerdiki hemkarliqigha ziyan élip kelmeydu. Men bir qedem ilgiriligen halda shuni déyeleymenki, qisqa muddette amérika bilen rusiye arisida riqabet we hemkarliq bir - birige parallél halda dawam qilidu. Emma ottura we uzun muddet ichide xitayning rayonda küchlinishi netijiside, rusiye bilen amérika hemkarlishishqa mejbur bolidu. Hazir rusiye bilen xitay xuddi isitratigiyilik shériklerdek körünsimu, menche rusiye üchün eng chong tehdit xitaydur. Amérika rusiyige xewp ekelmeydu. Xitay qurghan shangxey hemkarliq teshkilati bashta sür'et bilen zorayghan bolsimu, emma yéqindin buyan toxtap qaldi. Chünki, xitay shangxey hemkarliq teshkilatini ishlitip turup, rayondiki tesirini küchlendürüwaldi. Buningdin rusiye xoshal emes. Shunga kelgüside rayondiki küchler tenglikining özgirishi netijiside, qaraydighan bolsingiz yaponiye bilen türkiye, amérika bilen rusiye hemmisi xitaygha qarshi hemkarlishidu.

Muxbir: hörmetlik sinan ependi, derweqe bu qétim washin'gtonda échilghan yadro bixeterliki yighinidimu amérika prézidénti obamaning qazaqistan prézidéntiqa qilghan sözliri kishining diqqitini tartidu. Amérika qazaqistan bizning rayondiki eng küchlük shérikimiz, dédi. Metbu'atlardimu amérikining ottura asiyagha qaytidin qiziqishqa bashlighanliqi we amérikining bundin kéyin ottura asiyadiki rolini aktiplashturidighanliqi déyiliwatidu. Bular sizning yuqirida dégenliringiz bilen munasiwetlikmu qandaq ?

Sinan oghan: bizning isitratégiye tetqiqat merkizimiz bundin 4 yil burun xitay bilen rusiyining kelgüside bir - birige riqabetchi bolidighanliqini, rusiyining amérika bilen hemkarlishidighanliqini éyitqan idi. Ötken yili yene bir köz qarashni otturigha qoyduq. U bolsimu, amérika buningdin kéyin diqqitini ottura sherqtin yötkep, ottura asiyagha merkezleshtüridu. Amérika üchün birinchi derijilik riqabetchi xitay. Amérika dunyadiki salahiyitini qoghdap qélish üchün xitayni qorshawgha élishi kérek. Buning üchün amérika choqum ikki rayonda mewjut bolushi kérek. Bularning biri, pakistan we afghanistan siziqidiki jenubiy asiya rayoni, yene birisi bolsa ottura asiya rayoni. Hazir ottura asiyada riqabetning yéngidin küchliniwatqanliqini mushu qétimliq qirghizistanda meydan'gha kelgen weqelerdin körüwélishqa bolidu. Amérika bundin kéyin pütün diqqet - étibarini ottura asiyagha merkezleshtüridu. Hazir gerche bu rayon amérika bilen rusiyining riqabitige sehne boluwatqan bolsimu, ottura we uzun muddet ichide bu rayon bu ikki döletning hemkarliqigha sehne bolidu.

Muxbir: undaqta qirghizistanda yéngi qurulidighan hökümet amérika - rusiye we xitaydin ibaret üch küch arisida qandaq bir siyaset yürgüzer sizche?

Sinan oghan: qirghizistanda meyli amérikaperes, rusperes yaki xitayperes kim kélishidin qet'iynezer bir noqtigha alahide diqqet qilishi kérek. Qirghizistanning istratégiyilik ornidin bashqa satidighan muhim héchnimisi yoq. Uni qimmetlik qilish üchün peqet bir terepkila yöliniwélish toghra emes, üch chong küch arisida tenglikni yaritishingiz kérek. Yéngi hökümet rusperestek tursimu, emma u amérika we xitay bilenmu tenglikni saqlishi kérek. Héchkim "bu qétim rusiye qurmanbékni aghduruwetti. Yéngi hökümetning qurulushida rusiyining küchi zor. Shunga yéngi hökümet gherbke qarshi, rusperes bir hökümet bolidu " dep oylap qalmisun. Qirghizistanning shara'iti buninggha yar bermeydu. Qirghizistanning néfiti we tebi'iy gazi yoq. Peqet su menbeliri bar. Uninggha menpe'et ekilidighini peqet uning isitratégiyilik ehmiyetke ige bolghan jughrapiyisi we uning üch küch arisida tenglik saqlaydighan siyasiti. Qirghizistan choqum üch küch arisidiki tenglikni saqlishi kérek. Baqiyéf hakimiyti mushundaq qilalmighanliqi üchün aghduruldi.

Muxbir: köz qarashliringizni biz bilen ortaqlashqanliqingiz üchün köp rehmet.

Sinan oghan: menmu rehmet éytimen.
 
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki söhbitimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet