Qorghas qachandin bashlap rusiye bilen Uyghur élining pasili bolup qalghan?

Qedimki tarixiy eserlerde hazirqi qorghasning gherbidin yettisughiche bolghan rayonlardin aqsu, chonja (Uyghur rayoni) we yarkent qatarliq jaylarning esli Uyghur élige tewe ikenliki ilgiri sürülmekte. Halbuki, hazir bu rayonlar Uyghur éli térritoriyisining sirtida turmaqta.
Muxbirimiz ömerjan toxti
2010-05-06
Élxet
Pikir
Share
Print

Bu rayonlar qachandin béri Uyghur élining térritoriyisidin chiqip ketken? néme sewebtin chiqip ketken? bu köpligen kishilerge nisbeten téxiche qarangghu mesile bolsimu, bezi tarix kitablirida buning jeryani toluq bayan qilin'ghan.

Tarixiy eserlerde otturigha qoyulushiche, yuqirida tilgha élin'ghan rayonlarning Uyghur éli térritoriyisidin bölüwétilishi, 1865 - yili ili wilayitide qurulghan ili Uyghur sultanliqi bilen munasiwetlik iken.

Ili sultanliqining qurulushi

"Uyghurname" namliq tarixiy eserning aptori merhum sabit abduraxman Uyghuri mezkur esiride ili sultanliqi heqqide mundaq dep yazidu: " jenubiy Uyghuristandiki milliy azadliq küreshlirining tesiri we ilhami bilen 1864 - yili ghulja shehirini merkez qilghan ili wilayitidimu manjularning milliy zulumigha qarshi milliy azadliq qozghilingi bashlinip ketti .... Uyghur qozghilangchiliri awwal ghulja shehiri bilen uning etrapidiki Uyghur yurtlirini düshmenlerdin azad qilip, özlirining milliy hakimiyitini tiklidi. Partizan eskerlerni tertipke sélip, milliy qoshunni qurup chiqti. 8 Ayliq qorshawdin kéyin, 1865 - yili yazda bayanday qorghini, uning arqisidin 1866 - yili yili küre qorghini élinip, ili wilayitide manjularning mustemlikichilik hökümranliqi aghdurup tashlandi.

Bayanday qorghinini élishta sadir palwan, küre qorghinini élishta ela palwan alahide küch chiqarghan idi. Andin ili sultanliqining qurulghanliqi élan qilindi. Arida bir qanche sultan almiship, 1867 - yili ili xelqining hörmitige sazawer bolghan ela palwan bu döletning sultani bolup saylandi. Sultanliqning zémini sherqtin qara sheher dawinidin, gherbte yettisughiche, jenubta tengri téghining muz dawinidin, shimalda jungghar téghighiche sozulghan bolup pütün ili wadisini öz ichige alatti."

Ili sultanliqining aghdurulishi

Sabit abduraxman Uyghuri mezkur esiride yene mundaq dep yazghan: "menching impériyisi xitayning ichki ölkiliridiki qozghilanglarni basturush bilen aware bolup, ili ölkisini qayturuwélishqa amalsiz qalghan idi. Shu sewebtin yene bir impéri'alist char rusiyige iltimas qilip, ili ölkisini Uyghurlarning qolidin élip bérishini soridi. Manju xani gu'angshü 1870 - yili rusiye padishahliqigha bir mektup yézip bu iltimasni yetküzdi. Rusiye bilen manju ikki impériye otturisida uzaqqa sozulghan sodilishishlardin kéyin rusiye impériyisi ili ölkisini bésiwélishni maqul kördi. Eslide ruslar iligha xéli burunla köz tikken bolsimu, rusiye bilen en'gliye otturisida ilgiri tüzülgen kélishimning bir maddisida: "en'gliye afghanistan'gha qol salmasliq, rusiye Uyghuristan'gha qol salmasliq" mejburiyitini üstige alghanliqtin, rusiye ili ölkisini bésiwélishqa jür'et qilalmighan idi. Mana emdi, manju impériyisi resmiy telep qilghan idi. Ili sultanliqigha tajawuz qilishqa yene bir bahanimu tépildi. U bolsimu ili sultanliqining ruslardin qéchip, ili sultanliqidin siyasiy panahliq tiligen qazaq qebililirige orun bergenliki idi. Rusiyisining yettisudiki gubérnatori, général mayor kolpakowski ili sultanliqigha mektup yollap, rusiye térritoriyisidin ili sultanliqigha qéchip barghan topilangchilarni qayturup bérishini telep qilghanda, ili sultanliqining jawabi: "dölitim özining musulman qazaq qérindashlirini tutup, sizge ötküzüp bermeydu" dégendin ibaret bolghan idi.... Shundaq qilip rusiyining yettisudiki gubérnatori 1871 - yili iligha esker kirgüzüp ili sultanliqini pütünley bésiwaldi. Elaxan sultanni bolsa, a'ilisi bilen qoshup, rusiye tewesidiki yettisuning merkizi wérniy hazirqi almuta shehirige sürgün qildi."

Qorghasning gherbidiki rayonlarning rusiye tewesige ötishi

Merhum sabit abduraxman Uyghuri mezkur esiride yene mundaq dep yazghan: " ruslar ili ölkisini 10 yil tutup turghandin kéyin, 1881 - yili24 - féwralda pütülgen "sanktpétérburg shertnamisi" boyiche manjulargha qayturup berdi. Biraq shertname boyiche, sultanliqning gherbiy qismidiki 500 kwadrat kilométir zéminni rusiye késiwaldi. Ilini élip bergenlik xizmiti üchün manjulardin 9 milyon ser kümüsh pul tölitiwaldi, Uyghurlar yene qaytidin manjularning zulumi astida qaldi."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet