Мәмәт тохти: уйғурларниң тил-йезиқини қоғдаш мәсилиси әң аввал бир қануний мәсилә болуп турғузулуши керәк

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қоллиниливатқан қош тил маарип тәдбирлири маарип илмигә, хитайниң асасий қануниға, миллий территорийилик аптономийә қануниға вә хәлқарадики мунасивәтлик қанун-низамларға хилап қилмиш.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2012-08-30
Share
qosh-til-doska Қош тиллиқ мәктәптики уйғур оқуғучиларниң доскиға чиқип хәт йезиватқан көрүнүши. 2006-Йили 13-өктәбир, хотән.
AFP

Уйғур елидә йолға қоюлуватқан башланғуч мәктәп һәтта йәсли маарипидин башлапла хитай тилини уйғур тилиниң орниға дәсситиш қелипидики қош тил маарип сияситиниң кейинки әвлад уйғур хәлқиниң тил, мәдәнийәт, вә мәвҗутлуқиға қандақ тәсир көрситиватқанлиқи һәққидә һазирға қәдәр һечқандақ илмий тәтқиқат елип берилмиди, әмма қош тил маарипиниң қурбани болуватқан балилирида көрүлүватқан ана тил вә хитай тилида охшашла саватсизлиқ, тәпәккури, психикисидики нормалсизлиқлар уйғур ата, аниларни әндишигә салмақта. Улар хитай тилини өгинишкә, хитай тилидин саватини чиқиришқа қарши әмәс, әксичә билим хумар, тил өгинишкә маһир болған уйғур хәлқи пәрзәнтлириниң көп тиллиқ ихтисас игилиридин болушини халайду, әлвәттә. Әмма, уйғурларға қоллиниливатқан һазирқи бу қош тил маарип тәдбирлири маарип илмигә, хитайниң асасий қануниға, миллий территорийилик аптономийә қануниға вә хәлқарадики мунасивәтлик қанун-низамларға хилап қилмиш икәнлики испатлинип болған бир һәқиқәт.

"аз санлиқ милләтләрниң мәдәнийитигә, диниға, адәтлиригә һөрмәт қилиш керәк. Уларни хәнзу йезиқи вә хәнзу тилини өгинишкә зорлимайла қалмастин, бәлки уларниң мәдәнийәт, маарип ишлирини өзиниң тил йезиқи билән раваҗландурушиға ярдәм бериш керәк"

Бу баянлар қандақтур бир уйғур даһий яки әдиб вә яки бир қанунчи тәрипидин дейилгән сөз болмастин, хитай компартийә даһийси мав зедуңниң 1953-йили сентәбирдә хитай компартийиси 6-нөвәтлик мәркизи комитетиниң кеңәйтилгән 6-омумий йиғинидики доклатидин үзүндиләрдур.

Өзини, қанун арқилиқ идарә қилинидиған дөләт, дәп һесаблаватқан хитай хәлқ җумһурийитиниң асасий қанунидиму мав зедуңниң аз санлиқ милләтләрниң өзиниң тил, йезиқини раваҗландуруш һоқуқи һәққидики сөзлириниң қанунлашқан ипадилирини тапалаймиз, болар йәнә хитайниң миллий территорийилик аптономийә қанунидиму ениқ бекитилгән. Һалбуки һазир қарайдиған болсақ, бу қанунлар күчкә игә болмиғанлиқтин уйғурларниң тили, йезиқи, диний етиқади һәтта кийим-кичикидин тартип күчлүк хирисқа дуч кәлмәктә.

Бу мәсилиләр һәққидә зияритимизни қобул қилған америкидики уйғур зиялий мәмәт тохти әпәнди, әмәлийәттә уйғурларниң өз һоқуқини қоғдашта хитайниң түзгән аптономийә қануни, хитай асасий қанунидин башқа йәнә, хитай қол қойған хәлқаралиқ шәртнамиләрму бар. Шуңа бу мәсилә бир миллий мәсилә, сиясий мәсилә, өз нөвитидә йәнә муһими бир қануний мәсилә дәп көрситиду.

Дуня уйғур қурултийиниң явропа бирликидики сабиқ алақиләшкүчиси болуп ишлигән мәмәт тохти әпәнди илгири 2007-йили бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин түзүп чиқилған шундақла хитай қол қойған "йәрлик милләтләрниң һәқ-һоқуқини қоғдаш шәртнамиси" ни уйғур тилиға тәрҗимә қилип, дуня уйғур қурултийиниң тор бетигә қоюш арқилиқ, уйғурларни буниң толуқ мәзмуни билән тонушушқа муйәссәр қилған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт