Хитай даирилири уйғур диярида қош тиллиқ йәсли үчүн көпләп мәбләғ салди

Хитай даирилири уйғур диярида қош тиллиқ маарипни баһанә қилип мәктәпләрдә уйғур тилида дәрс өтүшни әмәлдин қалдурғанлиқи һәммигә аян.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2011.12.12
Xoten-qosh-til-mek-maw-305 Уйғур елиниң хотән вилайитидики мәлум бир қош - тил мәктипиниң оқуғучилири.
AFP Photo

Әмма йеқиндин буян хитай даирилири уйғур дияриниң 13 вилайәт, шәһәр, наһийилиридә шундақла йеза-кәнт, мәһәллә-қишлақларда оқуш йешиға тошмиған уйғур пәрзәнтлиригә қош тиллиқ йәсли ечип, мәктәпләрдә хитай тили вә мәдәнийити өгитишни чиң тутуп көпләп мәбләғ салғанлиқи илгири сүрүлди. Тил һәр қандақ милләт үчүн бәк муһим, һәр қандақ милләтниң мәвҗутлуқи, давам қилиши, тәрәққий қилиши шу милләтниң тилиға бағлиқ. Хитайлар қош тиллиқ маарип дегән нам астида уйғур хәлқини алдап тилидин йирақлаштуруш үчүн йәслидин тартип башланғуч мәктәп вә университетқичә болған пүткүл мәктәпләрдә уйғур тилида дәрс өтүшни йолға қоюп хитайчә дәрс өтүп кәлмәктә.

Тәңритағ ториниң хәвиридә билдүрүшичә, хитай даирилири 2008‏-йилдин буян уйғур дияридики қош тиллиқ йәсли бағчилири селиш үчүн йәттә вилайәт, област вә тоққуз наһийә, шәһәргә 2милярд 950 милйон йүән мәбләғ селип қош тиллиқ йәсли ачқан.

Хитай мәркизи хәлқ радио истансиси уйғурчә бөлүминиң тор бетиниң хәвиридә билдүрүшичә, йеқинқи йиллардин буян, мәкит наһийиси юқири дәриҗилик орунларниң уйғурларниң “қош тил” маарипи оқутушини йәниму күчәйтиш тоғрисидики сияситини изчил әмәлийләштүрүп, пүтүн наһийидә “қош тил” балилар йәслиси вә “қош тил” синипи дәйдиған қарашни шәкилләндүрүш үчүн тәшвиқатни күчәйткәнлики илгири сүрүлди. Йеқинқи үч йилдин буян, бу наһийә “наһийә, йеза, кәнттин ибарәт үч тәрәп мәбләғ селиш”йоли билән илгири-кейин болуп, 2 милйон 830 миң йүән мәбләғ чиқирип,29 кәнттә 53 синиплиқ “қош тил” балилар йәслиси қуруп, “қош тил” оқутушқа башлиған. Нөвәттә, бу наһийидә йеза “қош тил”балилар йәслиси 43 кә,тәрбийилиниватқан бала 3 миң 225 кә йәткән. Қәшқәр шәһиридә “қош тил” лиқ балилар бағчисидин йәнә 60 ни көпәйткән.

Мәркизи хәлқ радио истансисиниң тор бетиниң хәвиридә билдүрүшичә, пәйзават наһийиси үч йилдила қош тиллиқ йәслидин 52 ни ечип, оқуш йешиға тошмиған балиларға қош тил йәсли маарипини йолға қойған. Пәйзават наһийисидә һазир 10 миң 371 бала наһийә базири вә униң әтрапидики йеза-базар, кәнтләрдики юқири өлчәмлик қош тиллиқ йәслиләрдә һәқсиз тәрбийиләнмәктә икән. Пәйзават наһийилик маарип идарисиниң алақидар мәсулиниң билдүрүшичә, 2012-йили наһийә бойичә йәслиниң омумий санини 116 гә йәткүзидикән. Униңдин башқа пәйзават наһийисигә ичкири өлкиләрдин 60 нәччә хитай йәсли оқутқучиси кәлтүрүп орунлаштурулған. Наһийә малийисидин һәр йили 2 милйон йүәндин көпрәк мәбләғ аҗритип, һәр бир йеза-базардики қош тил йәслилириниң расхоти үчүн 200 миң йүәндин толуқлима бәргән.

Түркийә сабиқ маарип министири нимәт чубукчу юнус әмрә институтида ечилған бир йиғинға қатнишип сөз қилди. У сөзидә бир милләт үчүн тилниң қанчилик муһим икәнлики тоғрисида тохтилип мундақ деди: иҗтимаий җәмийәтни милләт һалиға кәлтүргән әң муһим амил тил. Тил бу җәһәттә һес-туйғу, тәпәккур қилиш, чүшәнчә һасил қилиш вә билим игиләштә муһим рол ойнайдиған амил. Тил охшаш вақитта мәдәнийәтни йөткәп маңидиған машиниға охшайду. Тили йоқалған милләтниң ортақ бир миллий мәдәнийәт вә миллий роһи болмайду. Шуниң үчүн тилни қоғдаш, тилни қоғдайдиған тәдбирләрни елиш, тилни кеңәйтишкә шараит һазирлаш интайин муһим. Түрк тили гүзәл бир тил, һазир дуняда 220 милйон инсан түрк тилида сөзлишиду.

Биз уйғур диярида ечилған қош тиллиқ йәсли тоғрисида истанбулда яшаватқан уйғур зиялий абдуллаһ әпәндиниң пикир-қарашлирини алдуқ. Абдуллаһ әпәнди. Бу һәқтики пикир қарашлирини ипадиләп мундақ деди:
-Хитайниң шәрқий түркистанда йәсли ечиштики асаси мәқсити. Уйғурларни тилидин, динидин, мәдәнийитидин, миллий маарипидин узақлаштуруп, ассимлиятисийә қилиштин ибарәт. Бу хитай даирилириниң уйғурларни хитайлаштуруш сияситиниң бир хил тәдбири.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.