Xitay Uyghur éli ma'aripini xitaychilashturush qedimni tézletmekte

Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazariti yéqinda "ijtima'iy pen kesipliri boyiche aliy mektepke qobul qilinidighan oqughuchilar sanini köpeytish" tedbirini élan qildi. Melum bolushiche bu tebirler, xitay hökümitining Uyghur ma'aripini pütünley xitaychilashturush qedemni tézlitiwatqanliqidin dérek béridiken.
Muxbirimiz gülchéhre
2010.09.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xoten-qosh-til-mek-maw-305 Uyghur élining xoten wilayitidiki melum bir qosh - til mektipining oqughuchiliri.
AFP Photo

Uyghur élining ma'arip tor betliridin ashkarilinishiche, yéqinda Uyghur aptonom rayoni "qosh til" oqutushi boyiche muhakime yighini achqan. Yighinda xitay hökümitining 2010 - yilida Uyghur élide "qosh til ma'aripi" gha qarita yürgüzgen siyasetliri we buning ijra qilinish ehwalliri otturigha qoyulghan.

Bu heqte "ma'arip tori"da élan qilin'ghan xewerdin ashkarilinishiche, xitay hökümiti yillardin buyan élip bériwatqan "qosh tilliq ma'arip siyasiti" ni qedemmu - qedem kücheytken. Uningdin bashqa bu yil yene, jenubtiki üch wilayet bir oblastta toluq ottura sinipliri hemde kespiy toluq uttura siniplirining "qosh til" oqutushini kücheytish, qosh tilliq yesli ma'aripini zor küch bilen rawajlandurush.

Shinjang ichidiki pédagogika kespi mekteplirige 6000 neper oqughuchi qobul qilish, bolupmu ijtima'iy pen kesipliri boyiche "qosh til" oqutquchilirini terbiyilesh, jenubtiki mekteplerde xitay sinipida oquwatqan Uyghur oqughuchilargha "qosh til" sinipliridiki oqughuchilar üchün tüzülgen til edebiyat derslikini heptide ikkidin üch sa'etkiche ötüshni emeliyleshtürüshke oxshash, bu yil, qosh tilliq ma'aripining bolupmu jenubiy Uyghur élide téz hem mukemmel emeliylishishini ilgiri sürüshte qollinidighan zörür qarar hem siyasetlerni yolgha qoyghan.

Uyghur éli ma'arip saheside yesli ma'aripini qosh tilliqlashturush bilen teng, ma'arip saheside milletler ittipaqliqi terbiyisini mexsus zörür derslikke kirgüzüsh bu yilqi qosh tilliq ma'arip siyasitining ikki muhim muhim nuqtisi bolghan.

Yighinda otturigha qoyulghan yene muhim qarar, 2012 - yilidin bashlap Uyghur élidiki "qosh til sinipliri" gha ijtima'iy pen kespide oquydighan oqughuchilarni köpeytish we yene Uyghur éli ichi we xitay ölkiliridiki xitayche sinipta oquydighan az sanliq millet balilirining sanini köpeytishke da'ir qararlar bolup, bu qararlar xitayning 2012 - yiligha barghanda Uyghur éli ma'aripini pütünley qosh tilliqlashturush pilanining emeliylishishidiki zörür hem asasliq qedem dep tekitlen'gen.

Melum bolushiche, xitay hökümitining 10 yil mabeynide élip bériwatqan "qosh tilliq ma'arip siyasiti" tesiride, nöwette Uyghur élining ma'aripi asasen pütünley xitaychilishish weziyitige bérip qalghan.

Uyghur élidiki melum aliy mektepning ismini ashkarilashni xalimighan bir chet til oqutquchisi, nöwette hetta Uyghur ma'aripidiki ijtima'iy pen kesiplirining oqutushimu pütünley xitaychilashturulushqa mejbur boluwatqanliqini bildürdi.

Dunya Uyghur qurultiyi tetqiqat merkizining mudiri ümid agahi ependi, xitay hökümiti nöwette qolliniwatqan qosh tilliq ma'arip tedbirlirining Uyghurlargha élip kéliwatqan tesirliri heqqide öz endishisini we naraziliqni ipadilidi.

Xitay hökümiti Uyghurlargha qarita élip bériwatqan qosh tilliq ma'arip siyasiti, Uyghur pa'aliyetchiliri, bir qisim Uyghur ziyaliyliri teripidin "xitayning qosh tilliq ma'arip siyasiti, emeliyette Uyghur millitining til - medeniyitini yoqitishni we Uyghur ewladlirini assimilyatsiye qilishni meqset qilghan" dep küchlük tenqidke uchrighandin bashqa, xelq'aradiki qosh til ma'arip tetqiqatchiliri teripidinmu "xitay hökümiti qolliniwatqan qosh tilliq ma'arip siyasiti peqet xitay tilidin ibaret bir tilni asas qilghan shekli özgergen ilmiy bolmighan ma'arip tedbiri" dep tenqidlenmekte.

Yéqinda Uyghur alimi erkin sidiq ependi élan qilghan "xelq'aradiki qosh tilliq ma'arip mutexessislirining tewsiyiliri" namliq maqalide otturigha qoyulushiche, xelq'arada qolliniliwatqan "qosh tilliq" ma'aripning shertliri "yerlik millet balilirigha 7 - siniptin ilgiri öz ana tilidin bashqa tilda ders bérishke bolmaydu. Shundaqla hökümran milletning tilida ders béridighan oqutquchilarning hemmisi mukemmel qosh tilliq yaki köp tilliq bolush kérek..." Wehakazalar.

Halbuki, hazirghiche melum bolghinidek, Uyghur élide xitay hökümiti élip bériwatqan "qosh tilliq ma'arip" tedbirlirining hemmisi bu shertlerge pütünley mas kelmeyla qalmay, belki yene Uyghurlargha yesli ma'aripidin tartip xitay tilida ders ötüsh, peqetla Uyghur tili bilmeydighan xitay oqutquchilarni Uyghur oqughuchilargha pütünley xitay tilida ders ötküzüshke oxshash eksiche tedbirler bilen yolgha qoyulmaqta.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.