Mutexessisler: “Qosh tilliq yesli ma'aripi Uyghur ösmürlirining psixikisigha tesir körsitidu”

Xitayning Uyghur élide “Qosh tilliq ma'arip” ni ana tili yétilish basquchidiki yesli baliliridin bashlishi, Uyghur ösmürlirining psixikisida normalsizliq peyda qilidighanliqi agahlandurulmaqta.
Muxbirimiz erkin
2011.06.22
qosh-til-oqughuchilar-305.jpg Xoten qosh til mektipidiki oqughuchilar. 2006-Yili 13-öktebir.
AFP

“Qosh tilliq” yesli ma'aripini omumlashturush xitayning Uyghur élidiki ma'arip istratégiyisining eng muhim halqisi bolup, bu xitay hökümiti jiddiy meblegh ajritiwatqan türlerning biridur. Xitayning pilanida “Qosh tilliq” yesli ma'aripini 2013‏-yildin burun pütün  aptonom rayon miqyasida omumlashturup, 2020‏-yildin burun Uyghur ottura-bashlan'ghuch mektep oqughuchilirini xitay tilida sözleydighan haletke  ekélishtur. Buning üchün xitay hökümiti Uyghur aptonom rayonining “Qosh tilliq” yesli ma'arip qoshunini üzlüksiz kéngeytmekte.

Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazaritining pilanida Uyghur élining “Qosh tilliq” yesli ma'aripigha bu yil yene 5 ming 554 neper oqutquchi qobul qilinidu. Bu xitay da'irilirining “5‏-Iyul weqesi” din buyan Uyghur éli “Qosh tilliq” yesli ma'aripigha her yili uda bundaq zor kölemlik oqutquchi qobul qilishidur. Ma'arip nazariti charshenbe küni mexsus axbarat élan qilish yighini chaqirip, bu yil qobul qilinidighan “Qosh tilliq” yesli oqutquchilirining ürümchi, qaramay, shixenzidin bashqa wilayet, oblast, sheher we bingtu'endiki yeslilerge orunlashturulidighanliqini, ularning köp qismining yéza-bazar we kent derijilik yeslilerge qobul qilinidighanliqini bildürgen. Ma'arip nazaritining belgilimiside yene yesli oqutquchilirining xizmet almashturushi, yuqiri derijilik organlargha yötkilishi cheklen'gen.

“Qosh tilliq” yesli ma'aripi yolgha qoyulghandin buyan, bu mesile xitay hökümiti bilen mezkur siyasetke qarshi turghuchi Uyghurlar arisida izchil talash-tartishtiki nazuk témilarning biri bolup keldi. Xitay hökümiti we “Qosh tilliq” ma'aripni qollighuchilarning ilgiri sürüshiche, mezkur siyaset Uyghurlarning xizmetke orunlishishini algha sürüp, ularning jem'iyetke maslishishi, xitaylar bilen teng riqabetke qatnishishigha paydiliqtur. Biraq mezkur siyasetke qarshi turghuchilarning qarishiche, bu siyaset Uyghur perzentlirining ana til tereqqiyatini boghup, ularda özige yatlishish ehwalini  peyda qilidu, milliy kimlik krizisini chongqurlashturidu.

Shinjang ma'arip institutining sabiq oqutquchisi, hazir amérika mariland shtatidiki bir tejribe ornining tetqiqatchisi abduraxman ablimit ependi bu qarashtiki Uyghur ziyaliylirining biri. U, “Qosh tilliq” yesli ma'aripining yéqin kelgüsidiki eng konkrét ipadisi ata-ana bilen balining öz-ara bir -birini chüshinish mesiliside gewdilinidighanliqini eskertip, buning ewladlar bilen ejdadlar arisida chongqur hang peyda qilidighanliqini bildürdi.

Analizchilar yene, “Qosh tilliq” yesli ma'aripi ana tili yétilish basquchidiki kichik boghunlarning ana tili tereqqiyatini boghup qoyush bilen cheklinip qalmaydighanliqini, bu yene ulardiki erkin tepekkurni boghup, psixologiyilik normalsizliqlarni  peyda qilidighanliqini bildürmekte. Xitay hökümiti “Qosh tilliq” ma'aripning ewzellikini küchep terghib qiliwatqan bolsimu, lékin hazirgha qeder “Qosh tilliq” yesli ma'aripining kichik boghunlarda peyda qilidighan  psixologiyilik tesirige da'ir héchqandaq tekshürüsh we tetqiqat doklati élan qilip baqmighan. Analizchilar, emeldarlarni we yerlik axbarat wasitilirini peqet “Qosh tilliq” ma'aripning ijabiy teripinila teriplep, uning selbiy tesirini körmeske sélish bilen tenqid qilip keldi. Abduraxman ependi buning Uyghur perzentliridiki jiddiy bir mesilige ayliniwatqanliqini agahlandurdi.

Ma'arip nazaritining charshenbe küni chaqirghan axbarat élan qilish yighinidin melum bolushiche, rayondiki 1-, 2-, we 3‏-derijilik nahiye we sheherlerdiki “Qosh tilliq” yeslilerge qobul qilinidighanlar choqum pütün künlük mexsus kurs, aliy téxnikom , téxnikom we yaki pédagogika kespiy oqughan bolushi kérek. Rayondiki 4‏-we 5‏-derijilik nahiye, sheherlerdiki yeslilerge chonglar ma'aripining pütün künlük mexsus kursi we aliy téxnikomni oqughanlar qobul qilinidiken. Lékin aptonom rayonluq ma'arip nazariti “Qosh tilliq” yeslilerge qobul qilinidighan 5 ming 500 din artuq oqutquchidin qanchilik  kishining yerlik milletlerdin qobul qilinidighanliqini tilgha almighan. Bezi analizchilar Uyghur élidiki emgek bazirini tamamen xitaylar kontrol qilidighanliqini eskertip, rayonda Uyghurlarni xizmetke qobul qilinishini qoghdaydighan qanun we  barawer riqabet muhiti yoqluqini bildürmekte. Bu qarashtiki analizchilarning ilgiri sürüshiche, Uyghurlar oylishidighan nöwettiki eng jiddiy mesililerning biri xitaygha bésim ishlitip, Uyghurlarning barawer xizmetke qobul qilinishigha kapaletlik qilidighan bir qanun chiqirishidur. Bolmisa “Qosh tilliq” mekteplerning oqutquchiliqigha oxshash eng eqelliy xizmetlerning xitaylarning mexsus xizmet ornigha aylinip qélishini tosup qalghili bolmaydu.

Chet'eldiki Uyghur teshkilatliri we xelq'ara kishilik hoquq organliri xitayning “Qosh tilliq” ma'arip siyasitini tenqidlep, bu siyasetning xitay asasiy qanuni we aptonomiye qanunidiki munasiwetlik maddilargha xilap ikenlikini eskertip kelgen. Xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzgen “Qosh tilliq” ma'arip siyasiti buningdin xéli burunla otturigha qoyulghan bolsimu, lékin xitay hökümiti 2001‏-yili “11‏-Séntebir weqesi” din burun mezkur siyasetni ashkara yolgha qoyushqa jür'et qilalmighan idi. Uyghur teshkilatlirining qarishiche, “Qosh tilliq” ma'arip siyasiti xitay hökümitining “11‏-Séntebir weqesi” ni bahane qilip, Uyghurlargha qaratqan assimilyatsiye we basturush siyasitining ma'arip sahesidiki inkasi xalas.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.