'Qudretlik bomba'

Amérikida chiqidighan n+1 namliq zhurnalda Uyghurlarning weziyitige da'ir "qudretlik bomba" dep mawzu qoyulghan bir parche maqale élan qilindi. Muxbir maqalisini ürümchide namayishqa biwaste qatnashqan Uyghur balilar bilen élip barghan mexpiy söhbitige asasen yézip chiqqan. Uningda Uyghurlarning hazirqi weziyiti, ularning 5 - iyul weqesidin kéyinki oy - pikirlirige da'ir muhim melumatlar bérilgen.
Muxbirimiz irade
2010-10-29
Share
Sheksiz-bomba-urumchi-uyghur-eli-5-iyul-weqesi-305 Süret, 'qudretlik bomba' namliq maqalida bérilgen ürümchi kochiliridin bir körünüsh.
http://nplusonemag.com Din élindi.

"Qudretlik bomba" Namliq bu maqale nik xoldstok isimlik muxbir teripidin yézilghan. U maqalisining béshida aldi bilen Uyghur rayoni, uning tarixi, jughrapiyisi heqqide qisqiche melumat bérip ötkendin kéyin 2009 - yili ürümchide yüz bergen 5 - iyul weqesi heqqide toxtilip ötidu. U 5 - iyul weqesni xitay da'irilirining chet'ellerdiki bölgünchi küchler we térrorchilar qildi dep élan qilghanliqini, emma Uyghurlarning bolsa xitaylarning diniy, milliy kemsitishige uchrawatqanliqi, milyonlighan xitay köchmenlirining Uyghur rayonigha kélip, Uyghurlarning ishsz qalduruluwatqanliqidin shikayet qilidighanliqini bayan qilidu.

Nik xoldstok, 5 - iyul weqesige da'ir nurghun gumanlarning we éqip yürgen herxil gep - sözlerning barliqini éytidu. U mundaq deydu:

-- Tinch bashlan'ghan bu namayish qandaq bolup qanliq bir weqege aylinip ketti, némishqa xitay saqchiliri 7 - iyul küni kochigha chiqqan xitaylarni tosimidi. Men ilgiri Uyghur rayonida 7 yil turghan béri bolush süpitim bilen kona Uyghur tonushlirimdin bu so'allarning jawabini tépishni ümid qildim. Lékin aridin xili yillar ötüp ketkechke we bu yerde intérnétlar késiwétilgechke kona tonushlurum bilen alaqe ornitishqa purset bolmidi. Men kochilarda, ashxanilarda kishiler bilen söhbetlishishke tirishqan bolsammu netijige érishelmidim. Men bir hepte ürümchi kochilirida peqet herbiy aptomobillarni we hemme yerge yamrap ketken saqchilarni resimge tartishtin bashqa netije hasil qilalmidim. Men asta - asta ümidimni yoqitishqa bashlighan idim. Bir küni men chüshte tamaq yigili "kéntakiy" téz tamaqxanisigha kirip tamaq yep olturattim. Tuyuqsiz biri manga "siz toxu göshini yaxshi köridikensiz ‏ - de? " dédi. Men béshimni kötürüp qarighinimda 20 nechche yashlardiki bir Uyghur balini kördüm....

U bala méning néme ish qilidighanliqimni soridi. Men uninggha özemning muxbir ikenlikimni we xitay heqqide maqale yazidighanliqimni éyttim. Adette men buni bashqilargha déginimde bashqilar ürketti. Emma, u bala nahayiti hayajanlan'ghan halda "undaqta sizning waqtingiz barmu" dédi. Men sel temtirep qaldim. Emma, özemning hazirghiche héchqandaq kishi bilen sözlishish pursitige érishelmigenlikimni oylap uning bilen körüshüsh telipige qoshuldum.

Muxbir özining ismini alim dep tonushturghan bu bala bilen körüshidighan waqit we orunni déyiship qoyghandin kéyin belgilen'gen orun'gha kelgenliki, etrapta nurghun saqchilarning barliqini we alimning uninggha yéqinliship shiwirlighan halda "mangayli" dep ötüp ketkendin kéyin, özining alimni egiship mangghan jeryanlirini inchiklik bilen bayan qilidu. U alimning öyige kirgendin kéyin, alim bilen shyawgüen weqesi we ürümchi weqesi heqqide sözleshkenlikini bayan qilghan bolup, alim muxbirgha ichkirige Uyghur yashlarni yötkesh mesilisi heqqide sözlep bergen.

Muxbir bu heqte mundaq dep bayan qilidu: "alim manga xitay da'irilirining Uyghur qiz - oghullirini ichkirige mejburiy élip baridighanliqini éytqinida men intayin heyran qaldim. Men ular buninggha mejburlinamdu dédim. Alim manga hökümetning balilirini ewetishke qoshulmighanlarni jerimane we bashqa jazalar bilen jazalaydighanliqini éytip berdi we -- ular bizni ayriwetmekchi. Bu zawutta 8000 din artuq Uyghur ishleydu. Shyawgu'endiki weqede 17 Uyghur öldi. Lékin hökümet aran ikki dep körsetti. Saqchilar eyni waqitta ularni tosimidi. Héchkimni tutmidi. Ular üchün Uyghurlar ölse héch gep emes -- dédi."

Aptorning bayan qilishiche, alim uninggha shyawgu'en weqesidin kéyin Uyghurlarning buninggha qattiq narazi bolghanliqi, pütün yashlarning kochigha chiqip namayish qilish jeryanlirini éytip bergen.

Aptor mundaq deydu: "Alim intayin hayajanlan'ghan halda weqeni bayan qiliwatatatti. U manga mundaq dédi: -- biz tinch namayishqa chiqtuq. Lékin bir saqchi tuyuqsiz namayishqa chiqqan qizlarning birisining köksige urushqa bashlidi. Buning bilen biz ghezeplinip waqirashqa bashliduq. Kéyin aptomobillarda qoralliq qisimlar keldi. Ular xuddi urushqa kelgendek qorallan'ghan idi. Biz buni körgendin kéyin téximu ghezeplenduq. Andin bizmu qolimizgha tashlarni élip étishqa bashliduq."

Men alimdin, tinchliq namayishini kéyin jem'iyettiki ishsiz Uyghurlar qalaymiqanchiliqqa aylanduruwetti deydighan köz qarash barliqini, buning toghra yaki xataliqini sorighinimda u manga bu weqeni peqetla iqtisadiy sewebler bilen kélp chiqti déyishning toghra emeslikini éytti. U, "qalaymiqanchiliqning bir qismini ular qildi. Lékin ular bolmighan teqdirdimu beribir shundaq bolar idi. Chünki ishning ichide sen bilmeydighan nurghun sewebler bar," dédi.

Men alimgha bu namayishning xitaylargha qarshi élip bérilghanliqi toghrimu, dep soridim. Men uni buni ret qilidu, dep oylighan idim. Emma, u eksiche, "bu toghra, shu küni nurghun xitaylar öldi. Lékin 90 din artuq Uyghurmu oxshashla saqchilar teripidin öltürüldi. Emma, ular buni téléwiziyide démeydu. Ular peqetla öltürülgen xitaylarnila körsitidu. Men shu küni bir xitayni uruwatqan ikki dostumni boldi qilinglar, uni öltürüp qoymanglar, dep tosuwalghan idim. Lékin, men shu küni nimishqa shundaq qilghandimen dep oylaymen. Chünki 7 - iyul küni xitaylar qollirigha pichaq ‏ - toqmaqlarni kötürüp chiqqandin kéyin idiyemde özgirish boldi," dédi.

Aptor maqaliside 7 - iyul küni xitaylarning arisigha saqchilarning qoshulup bille chiqqanliqi, saqchilarningmu Uyghurlardin qisas élishqa qatnashqanliqigha da'ir gep - sözlerning barliqini, özining alimdin buni sorighinida alimning uninggha qet'iy ishinidighanliqi, we buning toghriliqigha da'ir bezi körünüshlerni özige körsetkenlikini bayan qilghan. Aptor tömür toqmaqlar bilen qorallan'ghan bu xitaylarning xuddi bir yerdin buyruq kütüp turghandekla körünidighanliqini teswirleydu.

Aptor Uyghurlarning xitay hakimiyitining siyasetliridin qattiq narazi ikenliki we u yerdiki bésim heqqide melumat bergendin kéyin öz köz qarishini bayan qilip mundaq deydu: "méning qarishimche, namayishqa chiqqan Uyghurlarning ghezipi orunluq. Namayishning kéyin bérip qanliq weqege aylinip kétishi hergiz Uyghurlarning orunluq seweblirini yoqqa chiqiralmaydu."
 
Alim manga Uyghurlarning ehwalini mundaq dep süretlep berdi: "nurghun Uyghurlar men siyasetke arilashmisamla manga héchnime bolmaydu, dep oylaydu. Biz küchlük emes. Eger sizning wijdaningiz bolsa, sizge bu yerde peqetla üch yol bar, yaki si'en ölisen, yaki qamilisen, yaki chet'elge qachisen."

Men alimdin bu namayishtin kéyin qandaq özgirish boldi, dep sorighinimda uni choqum sheherni qaplap ketken minglighan saqchilardin söz achidu, dep oylighan idim. Emma, u méning oylighinimning eksiche, "özgirish? eng chong özgirish, nurghun xitaylar hazir bizge hörmet qilidu, ular bizdin qorqidighan boldi. Chünki ular bizning küchimizni kördi," dédi.

Alimning éytishiche, uning inisi hazir türmide iken. Uning dostiningmu inisi türmide iken. U xitay da'irilirining Uyghurlarni sewebsiz tutup ularni nechche ay solap qoyidighanliqini, bezilirining iz - déreksiz yoqap kétidighanliqini éytti.

Maqalide bayan qilinishiche, muxbir alim bilen söhbet qiliwatqanda, alimning yene bir dostimu kelgen we söhbetke qatnashqan. Alim u balini muxbirgha, "méning bu dostum nurghun kishilerni teshkilliyeleydu, men uninggha yene namayish qilayli désem, u, "paydisi yoq" deydu dep tonushturghan.

Aptor sözini dawam qilip alim bilen ikkisi otturisidiki di'alogni mundaq bayan qilidu:

Alim manga: "bizge birla yol bar. U bolsimu urush qilish. Eger mende yüz yaki ming kishini öltüridighan bomba bolsidi, men uni partlatqan bolattim. Yaki bizde kalashnikopi bar 1000 Uyghur bolghan bolsa, andin ular mingdek xitayni öltürüwetken bolsidi, bu ish hel bolghan bolatti," dédi.

U buni dewatqanda hayajandin nepsi yétishmey qéliwatatti. Del shu chaghda alimning dosti sözge qoshuldi. Alim uning sözlirini manga terjime qilip berdi.

Alimning dosti: "biz hemmimiz afghanistan'gha bérishni arzu qilimiz. U yerge bérip kampqa qatniship, bir ‏- ikki yil shu yerde terbiyilinip kélishni arzu qilimiz. Mingdek kishi terbiyiliniwalsaq dep ümid qilimiz. Biz peqet ming xitay öltersekla qalghan xitaylar özlikidin kétidu."

-- Eger undaq bolmisichu, dep soridim men uninggha.

-- Menche ular asasen kétidu. Eger ketmise yene mingni artuq öltürimiz. Andin ular kétidu. Chünki xitaylar bek qorqunchaq.

-- Senche adettiki xitay puqrasi bilen xitay herbiyliri arisida perq yoqmu?

-- Eger u Uyghur rayonida turuwatqan iken, uhalda u bir gunahkar. Peqet ushshaq bala yaki ayal kishilerning sirtida hemmisi gunahkar.

-- Sen bundaq qilsang Uyghurlarning ehwali téximu chataq bolsichu?

-- Uyghurlarning ehwali alliqachan chataq bopqalghan. Ular bir künde üch waq quruq nan yeydu.

-- Eger xitaylar Uyghurlargha qayturma zerbe bersichu?

-- Uyghurlarning ehwali intayin nachar. Ular alliqachan ölüp bolghan.

Uning qarishiche, minglarche Uyghurning bu yolda qurban bolushi héchgep emes idi. Men alimgha nurghun söz qilip, eger ular bundaq yolni tallisa xelq'ara jem'iyette qollashqa érishelmeydighanliqini, amérikiningmu buni qollimaydighanliqini éyttim.

U manga jawaben:

-- Amérika bizge yardem qilamdu ? ular tibetke yardem qildimu? ular xitaygha bir nerse qilishtin qorqidu, dédi.

Men bu waqitta uning gépige reddiye bérishke amalisz qaldim. Chünki bu yerde boluwatqan bu bésimgha qarshi bashqa bir amalmu yoqtek körünüwatatti. Uning üsitige xitayning tibettiki siyasitige qarshi élip bérilghan nurghun pa'aliyetlerningmu xitayning siyasitini özgertishte ünümi bolmighan idi.

Aptor alimning dosti bilen bolghan söhbitining dawamini mundaq bayan qilidu:

Alimning dosti qoligha qelem élip üch oq sizip turup, manga bu yerde Uyghurlargha üch yol barliqini chüshendürüshke bashlidi: "bizge bu yerde üchla yol bar. Birinchisi, chet'ellerdin yardem élish, bolupmu amérika we béritaniyidin yardem élish. Lékin bu mumkin emes. Chünki héchkim xitaygha chéqilishni xalimaydu. Ikkinchisi, tinchliq bilen namayish qilish, hökümetke yéqinliship, ulardin bizning ehwalimizni yaxshilashni telep qilish. Üchinchi yol bolsa, taliban. 2010 - Yili héch ish yüz bermeydu. Emma 2011 - yili sen choqum bu yerge yene kelgin. Kelseng, choqum bir ish bolghinini körisen."

U qelemni qoyup keynige yölünüp olturdi. Uning heriketliride bir xil riqabet bardek, xuddi méning reddiye bérishimni kütüwatqandek qilatti. Lékin men gerche uning térrorluq heqqidiki qarashlirini anche yaqturup ketmisemmu, emma mende uninggha reddiye bergüdek bashqa söz qalmighan idi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
 
 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet