Қурбан һейт һарписида уйғур мусулманлириға болған контроллуқ йәниму күчәйтилди

Хитай даирилириниң йеқиндин буян уйғур ели миқясида һәр саһә, һәр кәсп һәм қатламларда, үч хил күчләргә қарши турушни асас қилған идеологийә саһәси буйичә қайта тәрбийиләш долқуни һасил қилғанлиқи мәлум.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2008-11-19
Share
Heyt-Namazdin-keyin-305.jpg Сүрәт, 2008 - йили 8 - авғуст күни, һейтгаһ мәсчити мәйданидики җүмә намизидин тарқиған уйғур җамаитидин бир көрүнүш.
AFP Photo

Игә болушимизчә, даириләр буниңға мас һалда йәнә қурбан һейт һарписида уйғурларниң диний һәм иҗтимаий паалийәтлиригә болған башқурушни күчәйтиш үчүн һәр бир йеза - кәнтләрдә қаттиқ тәдбирләр алмақта икән. Бу һәқтә мухбиримиз гүлчеһрәдин мәлуматлар аңлайли.

Уйғур ели тинчлиқ торлирида уйғур елиниң һәр қайси җайлиридики аманлиқ ишлири һәққидә берилгән хәвәрләрдин ашкарилинишичә, хитай һөкүмити уйғур ели миқясида бир тәрәптин һәр саһә буйичә миллий бөлгүнчилик идийисиниң сиңип киришиниң алдини елиш һәмдә униңға қарши туруш сиясий өгинишлирини чиң тутуш билән тәң, муқимлиққа капаләтлик қилиш һәққидә конкрет тәдбирләрни қолланмақта икән.

Хитай даирилириниң муқимлиқни қоғдашта күчәйткән тәдбирлириниң бири уйғурлар зич олтурақлашқан йеза ‏ - кәнтләрдә хәлқниң иҗтимаий алақә ишлирини қаттиқ башқуруш болуп, қәшқәр, хотән, ақсу һәмдә ғулҗа қатарлиқ җайларда һәр бир наһийә һәм йеза ‏ - кәнтләрдә көчмән нопусни башқуруш мәхсус ишханилири қурулған. Бу ишханиларға йәрлик сақчи хадим һәмдә һөкүмәт кадирлиридин бир яки иккиси мәсул болуп башқуруш түзүмини йолға қойған.

Уларниң вәзиписи сирттин кәлгән кишиләрниң тизимини елиш, салаһийитини ениқлаш вә җайларда туруш вақтиға қарап рухсәт бериш қатарлиқлар болуп, нөвәттә һәр кәнт ‏ - йезилардики һәр бир аилигичә өз аилисигә яқа юртлардин кәлгән яки кәлмәкчи болған меһман вә яки өй иҗарә алғучиларни мушу орунларға тизимға алдуруш тәләп қилинмақта икән.

Қәшқәрдики наһийә, йеза һәм кәнтләрдә бу тоғрисидики башқурушни күчәйтиш үчүн район башлиқи буйичә, коча башлиқи, аилилик қороси башлиқи, олтурақ бина башлиқи тәйинләп, бөлүп башқуруш усулини қолланған болуп, бу арқилиқ бир кишиниңму тизимланмай қалмаслиқиға капаләтлик қилиш тәлипи буйичә даириләр бәзи җайларда өйму ‏ - өй кирип кишиләрниң нопус тәвәлики һәм келим - кетим ишлирини ениқлимақта икән.

Мәсул даириләр күндә тәкшүрүш, һәптидә бир хуласиләш һәмдә муқимлиққа тәсир йәткүзидиған гуманлиқ кишиләр, тизимланмиған яқа юртлуқларни мәлум қилғучиларни мукапатлаш усуллириниму қолланмақта икән.

Хәвәрләрдә чүшәндүрүлүшичә,хитай даирилириниң иҗтимаий алақә ишлирини башқурушини күчәйтиши,мушу қиш һәм әтияз пәслидә җайларда ақма нопустики кишиләрниң аманлиққа тәсир йәткүзүш, җинайәт садир қилиш бошлуқини тарайтиш, муқимлиққа тәсир йәткүзидиған амилларни бешидин башлап тазилап йоқитишни мәқсәт қилған икән.

Қәшқәрдики бәзи деһқанларниң инкасиға қариғанда,хитай даирилири қәшқәрдә 4 - авғуст һәм 12 - авғуст вәқәлири йүз бәргәндин кейин, вәқәгә мунасивәтлик җинайәт гумандарлирини издәш баһанисидә қәшқәрдики йеза ‏ - кәнтләрдә өйму ‏ - өй ахтуруш, муддәтлик туруватқан һәм келип ‏ - кетиватқан кишиләрниң тизимини елишни башлиған икән.

Биз көчмән нопусни башқурушни күчәйтиш тәдбирлирини елишниң сәвәблири һәққидә мәлумат елиш үчүн,қәшқәрниң йәкән наһийисидики яқа ериқ йезилиқ сақчи понкитиға телефон қилип соридуқ. Сақчиниң ейтишичә, бу тәдбир ялғуз хитай өлкилиридин кәлгән хитай аққунларни башқурушни мәқсәт қилған болмастин, бәлки уйғурларниму өз ичигә алидикән:

Хитай даирилири уйғур ели миқясида, болупму уйғурларниң иҗтимаий алақә ишлирини башқурушни күчәйткәндин сирт, һәр бир мәсчиткә уйғур кадиридин бири һәм җамаәт хәвпсизлик кадиридин бири мәсул болуш түзүмини йолға қоймақта икән. Қаримай тинчлиқ торидики бу һәқтә хәвәрдә ейтилишичә, хитай даирилири мәсчитләрниң муқимлиқни башқурушта тил һәм идийә алмаштурушта асан болсун үчүн партийә һәм һөкүмәт органлиридин уйғур кадирларни таллап бекиткән болуп, бу кадирлар мәсчиттики диний затларға хитай компартийиси һәм һөкүмитиниң диний сиясити, муқимлиқни қоғдаш мәсулийәтлири һәққидики мунасивәтлик һөҗҗәтлирини җамаәткә қандақ йәткүзүшни музакирә қилип һәмкарлишидикән һәмдә мәсчитниң аманлиқи, мәсчиткә кирип ‏ - чиққучиларниң әһвали һәмдә муқимлиқ ишлириға мәсул болидикән.

Маралбеши наһийисидики исмини ашкарилашни халимиған бир сақчи қурбан һейт һарписида күчәйтилгән бу тәдбирләр һәққидә қисқичә җаваб бәргән болсиму, әмма сақчиларниңму мәсчит башқурушқа қатнишиватқанлиқи һәққидә соаллиримизға артуқ җаваб берәлмәйдиғанлиқини билдүрди.

Хитай даирилири йиллардин буян уйғурларниң роза һейт һәмдә қурбан һейт байрамлирида шундақла хитайниң чаған байрими һарписида мушуниңға охшаш иҗтимаий алақә һәм диний паалийәтләргә қарита контроллуқни күчәйтип келиватқан болуп, рамизан мәзгилидиму мушуниңға охшаш тәдбирләрни алған, һәтта уйғур ашханилириниң хоҗайинлирини рамизанда содини тохтатмаслиққа қистап мунасивәтлик капаләтнамигә мәҗбурий қол қойғузуп уйғур мусулманлириниң наразилиқини қозғиған иди.


Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт