Rabiye qadir xanim maqale élan qilip, xitay medeniyet qirghinchiliqini toxtatsa, sherqiy türkistan mesilisining tinch hel qilinishigha küch chiqiridighanliqini bildürdi

Xitay kompartiyisining 18‏-qurultiyi 8‏-noyabir peyshenbe küni béyjingda bashlandi. Qurultayning tunji küni xitay kompartiyisi bash sékrétari xu jintaw doklat bérip, xiyanetchilikke qarshi turushni, xiyanetchilikning aldi élinmisa, bu kompartiye we junggoning halak bolushigha élip baridighanliqini agahlandurghan.
Muxbirimiz erkin
2012-11-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Rabiye qadir xanim Uyghur aliy kéngishi mezgilide. 2011-Yili may, washin'gton.
Rabiye qadir xanim Uyghur aliy kéngishi mezgilide. 2011-Yili may, washin'gton.
RFA

Del qurultay bashlan'ghan shu küni, d u q re'isi rabiye qadir xanim amérikining ataqliq neshriyat epkarliridin "Wol stérit zhurnal" gézitide maqale élan qilip, kompartiye da'irilirining istibdatliqtin waz kéchishini ümid qildi. Uning ilgiri sürüshiche, xitay Uyghur, tibet, mongghul we xitay xelqining her xil hoquqlirigha hörmet qilin'ghandila, dunyawi küch bolalaydu.

Xitay prézidénti xu jintaw xitay 18-qurultiyida échilish nutqi sözlidi. 2012-Yili 8-noyabir, béyjing.
Xitay prézidénti xu jintaw xitay 18-qurultiyida échilish nutqi sözlidi. 2012-Yili 8-noyabir, béyjing. AFP

D u q re'isi rabiye qadir xanimning amérika "Wol stérit zhurnal" gézitide élan qilin'ghan maqalisi del xitay kompartiyisi 18-qurultiyi chaqirilghan kün'ge toghrilap élan qilindi. Rabiye qadir xanim maqaliside, 1989‏-yili kishilik hoquq, erkinlik, démokratiye telep qilghan xelqning tanka, qorallar bilen basturulup, bir pursetning qoldin ketkenlikini, eger bu qétim shi jinping dawamliq basturush yolini tallap, siyasiy qurulmini özgertishni arqigha sürse, éghir xataliq sadir qilidighanliqini bildürgen.

Uning ilgiri sürüshiche, xitay tereqqiy qilip, dunyawi küch bolimen dése, Uyghur, tibet, mongghul we xenzular choqum söz erkinliki we perqler hörmetke, qedirleshke érishidighan erkin, démokratik bir elde yashishi kérek. U yene, shi jinping pursetni ching tutup, démokratik islahat élip barsa we kompartiyining ötmüshtiki istibdatliqigha xatime berse, uning xitay tarixidiki büyük rehber bolup qalidighanliqini, uzundin buyan hel bolmay kéliwatqan sherqiy türkistan, tibet mesilisini démokratik xitay bilen tinch hel qilalaydighanliqigha ishinidighanliqini bildürgen.

Rabiye qadir xanim bu munasiwet bilen radi'omizgha söhbet élan qilip, xitay rehberlirini tinchliq söhbitige chaqirdi.

Bu qétimqi qurultay yéqinqi bir qanche yildin buyan Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletler bilen xitay hökümiti we milliti arisidiki ixtilap küchiyip, milliy öchmenlikke aylan'ghan, qanliq toqunush partlap, milliy munasiwet kompartiye hakimiyet sorashqa bashlighan 60 nechche yildin buyan, eng nachar ehwalgha chüshüp qalghan bir peytte chaqirilghan idi. Rabiye qadir xanim, buning xitay üchün axirqi purset ikenlikini agahlandurdi.

Lékin xu jintaw qurultaygha sun'ghan doklatida, xiyanetchilikke qarshi turush, izchil ilmiy tereqqiyat yolida méngish, tereqqiyattiki tengpungluq we izchilliqni saqlap, mushu 10 yilda yéza-sheher ahalilirining kirimi we xitayning milliy daramitini bir qatlash, xitayning déngiz küchini kücheytish qatarliq nurghun mesililer heqqide tepsiliy toxtalghan bolsimu, biraq az sanliq milletler mesilisi heqqide köp toxtalmighan. U kompartiyining mezkur mesilidiki siyasitini qisqila sherhlep: partiyining milliy siyasitini omumyüzlük izchillashturush, milliy térritoriyilik aptonomiye tüzümini dawamlashturup we mukemmelleshtürüp, milletler ittipaqliqini algha sürüsh terbiyisini chongqur qanat yaydurush, milliy rayonlarning tereqqiyatini tézlitish, dep körsetken.

Amérika browén uniwérsitéti watson xelq'ara tetqiqat institutining ziyaretchi ilmiy xadimi shü wénli ependining ilgiri sürüshiche, eger xitay kompartiyisi özining bashqa milletlerge bergen aptonomiye wedisini héqiqi ijra qilghan bolsa, nurghun mesile hel bolup ketken bolatti. Biraq shü wénli, kompartiye hökümitining bundaq qilish niyiti yoqluqini bildürdi.

U: méningche, doklatta qeyt qilin'ghandek, eger u her qaysi rayonlarning milliy aptonomiyilik hoquqigha hörmet qilghan we uni ijra qilghan bolsa, nurghun mesile hel bolup ketken bolatti. Siz dégen mesile manga chüshinishlik. Men peqet shuni démekchi, yeni u bu nuqtigha diqqet qilghan bolsa we uni héqiqi ijra qilghan bolsa, mutleq köp qisim mesile hel bolghan bolatti. Halbuki, kompartiye bu mesilini héqiqi ijra qilmidi. Kompartiyining néme dégenliki emes, qandaq qilghanliqi muhim. Uning üchün yéqindin buyan ichki mesile, iqtisadi mesile, xelq ammisining naraziliq herikiti we partiye ichidiki chiriklik mesilisi körünerlik mesilige aylinip qaldi. Buningdin sel ilgiri shizang we shinjang mesilisi nisbeten körünerlik mesilige aylinip, kompartiye buninggha yüzlenmise bolmaydighan mesile bolup qalghan idi. Biraq u hazir özidiki mesililer bilen meshghul, dep körsetti.

Rabiye qadir xanim yene, "Wol stérit zhurnal" gézitide élan qilghan maqaliside xitay da'irilirige xitab qilip, eger xitay hökümiti Uyghur tilini mekteplerdin siqip chiqirish, xitay köchmenlirini sherqiy türkistan'gha héchqandaq kontrolsiz yerleshtürüsh, islamni qanunsizlashturush qatarliq medeniyet qirghinchiliq siyasitini toxtatsa, men pursettin paydilinip, sherqiy türkistan mesilisining her ikki terep razi bolghudek tinch we menggülük hel qilinish yolini tapimen, dégen.

D u q xitay hökümiti bilen sherqiy türkistan mesilisini tinch we söhbet arqiliq hel qilishni izchil otturigha qoyup kelgen bolsimu, biraq xitay hökümiti bu chaqiriqqa hazirgha qeder héchqandaq inkas qayturmighan. Rabiye qadir xanimning "Wol stérit zhurnal" gézitidiki maqaliside ilgiri sürüshiche, xitayning démokratiyilishishi Uyghur mesilisining tinchliq bilen hel qilinishigha paydiliq bolupla qalmay, dunya tinchliqi üchünmu muhim ehmiyetke ige. U : xitaydiki barliq xelqlerning erkinlik we güllinishige türtke bolidighan démokratiye yoli, dunya tinchliqiningmu hül téshidur, dégen.

Biraq, browén uniwérsitétidiki shü wénli ependining qarishiche, milletler mesilisini hel qilishning qiyinliqi tüzüm jehettiki amillargha munasiwetlikla emes. Bu yene xitay jem'iyitining chong birlik chüshenchisi we xam eshya éhtiyaji qatarliq jehetlerdiki amillargha munasiwetlik.

Shu wénli mundaq deydu: junggoning bir ichki quruqluq döliti süpitide eng eqelliy mundaq ikki chong endishe we mesilisi bar. Biri, her qandaq bir rayonning musteqilliqi zenjirsiman inkas qozghap, bashqa rayonlarning musteqilliq telep qilishini keltürüp chiqirishi mumkin. Junggoning az sanliq milletler rayoni nahayiti keng. Hemmisi musteqil bolimiz dése, pütkül junggoning iqtisadi qalaymiqanliship kétidu. Bu xenzular rayoni we az sanliq milletler rayonlirining her ikkilisige paydisiz. Yene biri, tebi'iy bayliq mesilisi. Eger teywen musteqilliq jakarlisa, teywen boghuzi xelq'ara déngizgha aylinip qalidu. Bu junggo üchün nahayiti zor mesile. Shinjangning zémini nahayiti keng. Tebi'iy bayliqi we néfit bayliqi mol. Burun kishiler shinjangda néfit unchilik köp emes, dep qaraytti. Biraq, hazir uning tebi'iy bayliqi nahayiti mol ikenliki bayqaldi. Tibet mesilisige kelsek, jungxu'a millitining su menbesi shizangda. Shunga shizang musteqilliqqa érishse yaki shizangda weqe chiqsa, pütkül jungxu'a millitining hayatliqigha tesir körsitidu. Xenzularni asas qilghan junggo merkizi hökümiti éhtimal bu amillarni oylishishi mumkin.

Pikirler (2)
Share

Qizilgül

Din Istanbul

Essalamu- eleykum! radiyo tehrirliri, ejringlargha rehmet. Emma shuni unutmanglarki, Uyghur dewachiliri choqum Uyghurni söyüshi kérek. Uyghur tilini söymigen ademni Uyghurni söydi dégili bolmaydu. Xewerlerning toghra imla bilen élan qilinishigha pütün küchünglarni atisanglar! bu belkim nurghun kishilerning yürek sözi bolushi mumkin.

Nov 13, 2012 07:48 AM

JJasarat

Din Moscow

xewerler nahayiti yaxshi boluwatidu. herqaysi uyghur qérindashlarning Alla ejrini bérishni teleymen. 12 yildin béri qizghinliq bilen erkin asiya radi’osini anglap kéliwatqan anglighuchi bolush süpitim bilen shuni éniq bilimenki XELQI üchün MILLITI üchün japa chekken baturlirimizning ejri bu dunyadimu axirettimu yerde qalmaydu, chünki biz musulman.


[Bu pikringiz erkin asiya radi'osining ishlitish belgilimilirige asasen tehrirlendi]

Nov 09, 2012 11:07 AM

Toluq bet