Ройтерс агентлиқи: “хитайниң террорлуққа қарши уруши шинҗаңдики милләтләрни техиму йирақлаштурди”

Чүнки 11-сентәбир вәқәсидин кейин хитай һөкүмити хитайни уйғур террорчиларниң тәһдити астидики бир дөләт дәп җакарлиған иди.
Мухбиримиз ирадә
2011.09.09
uyghur-tutqun-305.jpg Үрүмчидики 15 уйғурни тутуш буйруқи. 2009-Йили 31-июл хитай күндилик гезитидин тартилған.
AFP

Мәркизи әнглийидә турушлуқ ройетрс агентлиқида “хитайниң террорлуққа қарши уруши шинҗаңдики милләтләрни техиму йирақлаштурди” мавзулуқ мақалә елан қилинди. Мақалә мухбир беен бләнчед тәрипидин үрүмчидә йезилип ройетрста елан қилинған. Аптор мақалисини мундақ дәп башлайду:
-Үрүмчиниң тар арқа кочилири вә мәсчитлири 11-сентәбир вәқәсидин кейин қозғалған террорлуққа қарши уруш фронтлириниң биригә айлинип қалди. Йәрмәнкә мәзгилидә үрүмчи кочилири төмүр калтәкләр билән қоралланған чарлиғучи сақчилар вә толуқ қоралланған алаһидә қисимлар билән толуп кәткән болуп, бу хитайниң нурғун кишиләр мәсхирә қилидиған “уйғур райони террор вә диний әсәбийликниң увиси” дәйдиған тәшвиқатини ядимға салди. Хитай һөкүмити 11-сентәбир вәқәсини баһанә қилип туруп, әлқаидә тәшкилати билән мунасивити барлиқини илгири сүргән аталмиш дини радикалларниң уйғур елидә һәрикәт қиливатқанлиқини илгири сүрүш арқилиқ районда қаттиқ қоллуқ билән сиясәт йүргүзүшкә башлиди. Уйғурлар үстидин қаттиқ бастурушларни елип барди.

Аптор бен хитай һөкүмитиниң бу хил бастуруш һәрикәтлириниң райондики етник сүркилишни чоңқурлаштуруп, йеңи бир топилаңларға земин һазирлап, милләтләрни бир-биридин узақлаштурғанлиқини баян қилған. У мундақ дегән:
-Уйғурларниң көпинчиси маңа бу өткән он йилда өзлириниң террорчилар билән охшаш бир таяқта һәйдәлгәнликини ейтти. Икки йил илгири йүз бәргән үрүмчи вәқәси уйғурлар билән хитайлар арисидики өз-ара ишәнмәсликни техиму уйғайтти. Әнивәр исимлик бир уйғур содигәр маңа удулда турған уйғур кавапханисини ишарәт қилип туруп: “илгири хитайлар билән уйғурлар арисида аз-тола мунасивәт бар иди. Әмма һазир ундақ әмәс. Аву кавапханиға илгири хитайлар бәк җиқ келәтти. Лекин һазир улар бу йәргә келишкә җүрәт қилалмайду” деди. Бу уйғур содигәр илгири чәтәлгә чиқип тиҗарәт қилидикәнтуқ, әмма йеқинқи йиллардин буян чәтәлдики содиси йоқ дейәрлик боп кәткән. Бу уйғур содигәр сөзини давам қилип: “бу хитай дегән бәк әски хәлқ, улар худасиз коммунистлар. Биз болсақ мусулман, худа һәр биримизниң йүрикидә. Бизниң булар билән биллә яшайдиған һечқандақ бир ортақлиқимиз йоқ” деди.

Аптор бен хитай һөкүмитиниң тәшвиқати нәтиҗисидә уйғурларға йепиштурулған маркиларниң қандақ өзгәргәнликини төвәндикидәк давам баян қилиду:
-Өзи үрүмчидә туғулған, лекин ата-аниси хитайниң интайин намрат өлкиси болған хенәндин кәлгән я хәйсән маңа “уйғурлар бәк қалақ хәқ, қаримамсән уларниң балисиниң җиқлиқиға. Әгәр биз бирдин артуқ бала алсақ җәриманә төләймиз, лекин булар қанчә бала алғуси кәлсә еливериду. Биз бу йәргә келип уларға тәрәққият вә мәдәнийәт өгитишимиз керәк” деди. Илгири уйғурларни явайи, қанунларға анчә бойсунуп кәтмәйдиған, әмма омумән қилип ейтқанда меһмандост, қизиқарлиқ вә усул ойнашни яхши көридиған бир милләт дәйдиған хитайларниң 11-сентәбир вәқәсидин кейин уйғурларға бәргән баһалири яманлишип барди. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчиси николас бикулинниң көрситишичә, хитай һөкүмити әмәлийәттә өзиниң райондики сияситигә нарази болған уйғурларға давамлиқ һалда охшимайдиған маркиларни йепиштуруп кәлгән болуп, уйғурлар дәсләптә феодал помишчик, кейин совет иттипақиниң ишпийонлири, ундин кейин әксилинқилабчи, кейин бөлгүнчи, 11-синтәбирдин кейин болса террорчи дәп қариланған.

Мухбир бен мақалисиниң давамида хитай һөкүмитиниң өз күчини ишлитиш арқилиқ дуняда уйғурларни террорчи дәп қарилаш һәрикәтлирини давам қилғанлиқи, әтрапидики қошна дөләтләргә бесим ишлитиш арқилиқ бу йәрләргә қечип чиққан уйғурларни террорлуқ билән әйибләп қайтуруп кетиватқанлиқидәк әһваллардин мәлумат бәргән. У хитай һөкүмитиниң “шәрқий түркситан ислам партийиси” тәшкилатини хитайға тәһдит пәйда қилиш билән әйиблисиму, әмма көзәткүчиләр, хитайда бу тәшкилат пәйда қилған кәң көләмлик бир қораллиқ һәрикәт яки террор дәп атиғудәк өзини өлтүрүвелиш характерлик бир һәрикәтләрниң болуп бақмиди, дәп қарайдиғанлиқини баян қилған. У хитай һөкүмитиниң районда йүргүзүватқан сиясәтлиригә уйғурларниң нарази икәнликини үрүмчидә өзиниң зияритини қобул қилған бир қанчә уйғурларниң сөзи арқилиқ ипадә қилған. У мундақ дәп баян қилған:
-Мениң зияритимни қобул қилған бир уйғур маңа үрүмчи вәқәсниң хитай һөкүмитиниң районда йүргүзүватқан сиясәтлириниң тәбиий бир ақивити икәнликини ейтип :“хитайлар бу йәрни бесип кетиватиду. Бу хитайниң бизгә қарши мәқсәтлик һалда елип бериватқан сиясити. Улар бизни хитай көчмәнләр арқилиқ йүтүвәтмәкчи, биз һазир өзимизниң һалидин бәк үмидсиз, һал шундақ турса, бизни йәнә немә иш қилсун дәйсән. Биз террорчи әмәс” деди.

Хитайларниң уйғур районида йүргүзүватқан сиясити қош тиллиқ маарип сиясити. Әмма бу хитайларниң уйғурчә өгиниши әмәс, асасий җәһәттин елип ейтқанда уйғурларниң өз тилини ташлап, хитайчә өгинишини ипадә қилиду. Барлиқ мәктәпләрдә хитай тили асас қилинидиған болуп, хитай буниңдики мәқсәтниң уйғурларниң техиму яхши хизмәткә еришиши үчүнлүкини илгири сүриду. Әмма хитай тилини судәк билидиған әкбәр үчүн бу бир пайда елип кәлмәпту. Шинҗаң университетини пүттүргән вә хитайчини мукәммәл сөзләйдиған әкбәр маңа өзиниң хитайчини шундақ яхши билип турупму хизмәт тапалмай пакистанниң ушшақ-чүшшәк маллирини сетип олтурушқа мәҗбур болғанлиқини ейтқандин кейин “һазир улар бизниң тилимизниму йоқ қилмақчи болуватиду. Уйғур балилирини хитайчә оқушқа мәҗбурлаватиду. Уйғурларниң 99 пирсәнти буниңдин нарази” деди.

Йәнә бир қанчә уйғур маңа һазир уйғурлар үчүн бирдин-бир йолниң исламға йеқинлишиш икәнликини, мушундақ қилғандила, коммунист хитай һакимийити вә хитайлардин өзини қоғдап қелишқа болидиғанлиқини ейтишти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.