Түркийидә оттура асия вә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати муһакимә қилинди

Түркийә авази телевизийә қанилиниң түркистан күнтәртипи намлиқ программисиниң бу һәптилик программисида оттура асияда районлуқ бирлишиш хизмәтлири вә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати дегән темида программида тәқдим қилинди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2011.09.21
doktur-emre-ershen-305.jpg Авази телевизийә қанилиниң түркистан күнтәртипи намлиқ программисида доктор әмрә әршен әпәнди риясәтчиниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң қисқичә тарихи вә тәрәққият басқучлири тоғрисида сориған соалиға җаваб бәрди. 2011-Йили сентәбир.
RFA/Arslan

Программиға мармара университетиниң оқутқучиси, тәтқиқатчи фәхри солак әпәнди риясәтчилик қилди. Мармара университети хәлқара мунасивәтләр факултетиниң оқутқучилиридин доктор әмрә әршен әпәнди билән доктор чағдаш үнгөрханим қатнашти вә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң қурулуш сәвәблири, ғайә-мәқсәтлири тоғрисида бәс-муназирә қилинди.

Программа шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң қурулуш тарихи вә дәсләпки мәқсәтлири тоғрисида ишләнгән қисқа һөҗҗәтлик синалғу көрситиш билән башланди. Кейин программа иштиракчилири риясәтчиниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати тоғрисида сориған соаллириға җаваб бәрди.

doktor-chaghdash-ungor-xanim-385.jpg
Түркийә авази телевизийә қанилида оттура асияда районлуқ бирлишиш хизмәтлири вә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати дегән темидики программисиға доктор чағдаш үнгөр ханимму қатнашти. 2011-Йили сентәбир.
RFA/Arslan

Доктор әмрә әршен әпәнди риясәтчиниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң қисқичә тарихи вә тәрәққият басқучлири тоғрисида сориған соалиға җаваб берип мундақ деди:
‏-Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати бүгүнки күндә охшимиған мәқсәтләрни оттуриға қоюшқа башлиди. Әмма бу тәшкилат бихәтәрликни һәр заман биринчи орунда қоюп кәлди. 1996-Йили бу тәшкилат қурулғанда бу тәшкилатқа әза дөләтләр өз-ара чегра мәсилилирини һәл қилиш вә һәрбий саһәдә мунасивәт қуруп өз-ара ишәнч турғузушни мәқсәт қилған бир тәшкилат иди. 2000-Йилдин кейин бу тәшкилат хәлқара сиясий шаһмат оюнида өзини көрситишкә тиришти. 2001-Йили 11-сентәбир вәқәсиниң йүз бериши вә өзбекистанниң бу тәшкилатқа әза болуп кириши билән бу тәшкилат үчүн йеңи бир дәвр башланди. 2002-Йили бу тәшкилат үчүн йәнә бир муһим дәвр басқуч өзгириш болди, у болсиму бу тәшкилат шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати шәртнамиси имзалиди. Буниң мәниси бу тәшкилат хәлқара сәһнидин орун алғанлиқ һесаблиниду. Б д т вә шуниңға охшаш хәлқаралиқ тәшкилатлар билән мунасивәтләрдә өзлирини хәлқаралиқ салаһийәткә игә дәп қарайду. Бу тәшкилат 2003-йили тунҗи қетим бирликтә һәрбий маневир өткүзди вә бу һәрбий маневир бүгүнки күнгичә давам қиливатиду. 2004-Йили бу тәшкилат өз ичидә террорлуққа қарши район характерлик һәмкарлиқ гурупписи қуруп чиқти. Бу тәшкилатқа әза дөләтләрни бир йәргә топлиған әң муһим амил террорлуқ иди. Бу тәшкилатқа 2005-йили моңғулийә, иран, пакистан, һиндистан вә афғанистан қатарлиқ дөләтләр көзәтчи сүпитидә қобул қилинди. Шуниң билән явропада, асияда сиясий сәһнидә рол ойнаватқан көпинчә дөләтләр бу тәшкилатта мәвҗут.

Доктор әмрә әршен әпәнди шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң асаси мәқсити тоғрисида тохтилип мундақ деди:
‏-Бу тәшкилат дәсләптә қурулушида асаслиқи өзлири үчүн тәһдит дәп қаралған үч нуқтиға қарши һәмкарлишиш үчүн қурулған иди, бу үч нуқта болса, террорлуқ, миллий айримичилиқ вә ислами һәрикәтләр иди. Бу тәшкилат дәсләптә қурулғанда тәшкилатқа әза дөләтләрниң асаси мәқсәтлири, чегра бихәтәрликини қоғдашни асаси мәқсәт қилған болсиму, бүгүнки күндә охшимиған мәқсәтләрни оттуриға қоймақта. Әслидә қарайдиған болсақ, 1996-йилларда русийә үчүн чичәнистан мәсилиси бар иди. Охшаш шәкилдә уйғур мәсилиси хитайниң бешини ағритишқа башлиди. Униңдин сирт йәнә, таҗикистан вә өзбекистан ислами һәрикәтләргә қарши тәдбир елишқа урунған иди. Әслидә муһим болғини, бу үч нуқта бу тәшкилатниң һәр заман ортақ мәнпәитини асас қилди. Униңдин башқа йәнә русийә вә хитай хәлқарада америкиға қарши бир тәңпуң күч издәватқанлиқини көрүватимиз, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң бу тәшкилатқа әһмийәт беришиниң йәнә бир сәвәби әслидә хәлқара сәһнидә күч пәйда қилиш вә хәлқаралиқ бир тәшкилатқа айландуруш үчүн издиниватқанлиқини көрүвалғили болиду.

Түркистан күнтәрипи намлиқ телевизийә программисиниң давамида йәнә доктор чағдаш үнгөрханим риясәтчиниң, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң хитай үчүн қандақ әһмийити бар дегән соалиға җаваб берип мундақ деди:
‏-Хитай дөлити 1980-йиллардин башлап, болупму 1990‏-йиллардин кейин иқтисади җәһәттә күчлинишкә йүзләнди вә хәлқаралиқ мутәхәссисләр тәрипидин, хитай дунядики тәсирини көпәйтишкә урунуватқан юмшақ күч дәп баһа берилди. Хитай дуняда өзини муһим бир ролға игә дәп қарайду вә америка қошма штатлири, явропа иттипақи вә японийигә охшаш күчләргә өзини селиштуруп айрим бир күч дәп қарайду. Шуниң үчүн йеқинқи йиллардин буян хәлқаралиқ қарарларда, америка вә ғәрб дөләтлириниң сиясәтлиригә қарши туруп келиватқанлиқини көрүватимиз. Хитайниң тәрәққий қилғансери енергийигә болған еһтияҗи ешиватиду, бундақ бир вәзийәттә, 2001-йилдин кейин, хитай оттура шәрқтики енергийә мәнбәлиригә күз тиккән болсиму, америкиниң оттура шәрқтики тәсир күчи сәвәбидин бу йәрдин енергийә елиш имканийити йоқ. Шу сәвәбтин хитай енергийә еһтияҗини қамдаш үчүн башқа дөләтләрдин издинишкә мәҗбур болди вә оттура асияниң енергийисигә көз тикти. Хитай үчүн оттура асия дөләтлири муһим бир енергийә мәнбәси болуп қалди. Хитайниң һазир қазақистан вә түркмәнистандин башлинидиған нефит туруба линийиси ясиливатиду. Әмма истратегийә җәһәттә хитай яврупа-асия районлирида америкиға қарши тәңпуң күч пәйда қилишни мәқсәт қилиду.

Доктор әмрә әршен әпәнди шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати тоғрисидики пикир қарашлирини ипадиләп мундақ деди:
‏-Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати хәлқарада тәңпуң күч пәйда қилишқа урунған болсиму, көзлигән мәқсәткә йетиштә мувәппәқийәт қазиналмиған бир тәшкилат дәп қараймиз. Қирғизистанда йүз бәргән қирғиз-өзбек тоқунушини һәл қилишта шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати һечқандақ рол ойниялмиди. Мисал қилип ейтидиған болсақ, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати қирғизистанда тинчлиқ сақлаш қисимлири орунлаштуруш тәклипигә қарита охшимиған көз қарашлар пәйда болуп бир қарарға келәлмиди.

Доктор чағдаш үнгөрханим, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң хәлқарадики тәсир күчи тоғрисида тохтилип мундақ деди:
‏-Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләрниң көпинчиси, демократийә үстигә қурулған дөләтләр болмастин, диктаторилиқ билән дөләтни идарә қилип башқуридиған дөләтләрни өз ичигә алиду. Бу дөләтләр, 2001-йилдин кейин террорлуққа қарши америкини қоллап-қуввәтләйдиғанлиқини ипадилигән болсиму, террорлуқни баһанә қилип кишилик һоқуқни еғир дәриҗидә дәпсәндә қилди, бу дөләтләрдин айрилип яшашни халайдиған милләтләрни қаттиқ бастурди. Әслидә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати қурулғанда бу тәшкилатниң қоллиғучилири бу тәшкилатни ғәрб әллиригә вә америкиға қарши хәлқара сәһнидин орун алиду дәп қариған иди, әмәлийәттә қарайдиған болсақ бу тәшкилат улар ойлиғандәк хәлқарада һечқандақ тәсир күчкә игә болалмиди.

Доктор чағдаш үнгөрханим риясәтчиниң хитай билән түркийә мунасивәтлиригә қандақ қарайсиз дегән соалиға җаваб берип мундақ деди:
‏-Түркийә-хитай мунасивәтлиридә түркийә зиян тартиватқан бир тиҗарәт мунасивәтлири бар, бу пат-пат икки дөләт мунасивәтлиридә тилға елинди. Униңдин башқа йәнә хитай билән түркийә оттурисида уйғур мәсилиси бар, түркийә 1990-йилдин буян уйғур мәсилисини тәшвиқ қилиш вә у мәсилини күшкүртүш билән әйибләнди. Қарайдиған болсақ, 2009-йили йүз бәргән вәқәләрдә түркийә һәқиқәтән җиддий бир шәкилдә уйғурларға һесдашлиқ қилип мәйданға чиқти вә уйғурларға көңүл бөлүштә ахбарат васитилири қатарлиқ пүткүл имканийәтләрни ишқа салди. Уйғур мәсилиси түркийидә бар болған бир мәсилә. Түркийә бу мәсилигә көңүл бөлүп келиватиду, йеқинқи 10 йил ичидә уйғур мәсилисидә түркийидә техиму илгириләш болди. Хәлқаралиқ җәһәттә қарайдиған болсақ, түркийә сиясий вә истратегийә җәһәттә хитай билән ортақ һалда қайси дәриҗидә һәрикәт қилалайду, бу нуқтиға қарайдиған болсақ, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати нато (шимали атлантик окян әһди тәшкилати)ниң қарарлириға давамлиқ қарши чиқиватиду. Түркийә натониң әзаси, хитай шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини қурғучи дөләтләрниң бири. Түркийә билән хитайниң охшашмайдиған йәнә бир пәрқи шуки, түркийиниң хәлқара сәһнидә ғәрб тәрәптә туруп келиватқан бир мәйдани бар, хитайда кишилик һоқуқ дәпсәндичилики бар, хитай ташқи сиясәттә һәр қандақ дөләт билән дипломатийә мунасивәт орнатқанда, ички ишиға арилашмаслиқни шәрт қилиду, ички ишиға арилашмаслиқ қәғәз йүзидә бәк гүзәл көрүниду. Әмма буниң мәниси, һөкүмәт өз пуқралириға бесим қилған заман сүкүт қилиш вә қечип кәткән мәһбусларни қайтуруп бериш дегәнлик болиду, бу бир диктатор түзүм, бу әркинликтин вә демократийидин узақ бир түзүм. Түркийә бу хил түзүмдин узақ бир дөләт.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.