Синан оган әпәнди: шәрқий түркистан мәсилиси түркийиниң миллий мәсилиси

Хитай баш министири вен җябавниң бу қетимлиқ түркийә зияритидә хитайниң түркийә билән болған мунасивитини күчләндүрүшкә тиришиши вә буниң түркийидики уйғур мәсилисигә болған тәсири һәққидә мутәхәссисләр охшимиған көз қарашларни оттуриға қоюшмақта.
Мухбиримиз ирадә
2010.10.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Turkiyide-Uyghur-mesilisi-Istiratigiye-inistituti-mesulliridin-305 Сүрәттә, түркийә хәлқара истиратегийә тәтқиқат мәркизиниң башлиқи синан оган әпәнди.
RFA Photo / Erkin Tarim

Биз алдинқи программимизда түркийидики сабиқ дөләт рәиси әхәт әндиҗан әпәндини зиярәт қилған идуқ. У зияритимиздә түркийә - хитай мунасивәтлириниң бундин кейин иқтисадий җәһәттә тәрәққий қилидиғанлиқини, буниң түркийиниң дөләт мәнпәәти үчүн пайдилиқ икәнликини ейтқан. Әмма у йәнә, түркийиниң вақти кәлгәндә түркийидики җамаәт пикриниң беисми нәтиҗисидә йәнила уйғурларға игә чиқидиғанлиқини, хитайға қарши өз пикрини баян қилидиғанлиқини әскәртип өткән иди.

Түркләр билән уйғурларниң қериндаш, диндаш болуши вә икки милләтниң тарихтин буян қоюқ мунасивәт орнитип кәлгәнлики қатарлиқ нурғун амиллар түркийини уйғурларниң көңлидә алаһидә орунға игә қилип кәлгән болса керәк.

Униң үстигә түркийә уйғур җамаити әң көп олтурақлашқан вә шундақла уйғурларниң миллий паалийәтлириму бир қәдәр күчлүк болған бир дөләт. Шуңа түркийә мәйли уйғурлар болсун вә уйғурларни идарә қилип келиватқан хитай үчүн болсун муһим бир дөләт байқалмақта. Дәл мушундақ болғанлиқтин түркийиниң хитай билән болған мунасивәтлири һәрвақит уйғур хәлқи әң көңүл бөлидиған, вә сәзгүрлүк билән муамилә қилидиған мәсилә болуп кәлгән.

Йеқинда хитай баш министири вен җябавниң түркийигә елип барған зиярити 5 - июл вәқәсидин буянқи түркийигә елип барған тунҗи зиярити болушиму бу зиярәтни техиму муһим қиливәтти. Түркийидә вә шундақла уйғурлар арисида болсун, бу зиярәт алаһидә қизиқиш қозғиди. Шуңа биз икки дөләт мунасивәтлириниң тәрәққияти һәққидә көз қарашлирини елиш үчүн түркийә хәлқара истиратегийә тәтқиқат мәркизиниң башлиқи синан оган әпәнди билән бу һәқтә сөһбәт елип бардуқ.

У бу мәсилигә болған көз қариши үстидә тохтилип, алди билән икки дөләтниң мәнпәәтлири вә истратегийилик шериклик мәсилиси үстидә өз көз қаришини баян қилди.

- Түркийә билән хитай арисидики иқтисадий мунасивәтләрниң тәрәққи қилдурулуватқанлиқини көрүп туруптимиз. Әмма, мән бу икки дөләтниң истратегийилик шерик болалайдиғанлиқиға анчә ишәнмәймән. Чүнки, түркийә билән хитай әслидә тиҗарий саһәдә бир - биригә рәқиб. Түркийә ишләпчиқарған мални хитайму ишләпчиқириду, хитай ишләпчиқарғанни түркийиму ишләпчиқириду. Униң үстигә һәр икки дөләтниң охшаш җуғрапийидә мәнпәәти бар. Хитайниң оттура асия, каспи деңизида мәнпәәти бар. Түркийиниңму шундақ. Шуңа бундақ бир икки дөләтниң истратегийилик шерик болуш еһтимали мәнчә болғанда интайин аз. Хитай баш министири бу қетим келип түркийә болған мунасивәтләрни яхшилаш тоғрисида сөз қилди. Түркийә 5 - июл үрүмчи вәқәсидә хитайға қарши интайин еғир сөзләрни қилған турса, бу сөзләр қандақ болуп бундақ иттик унтулуп кетиду. Аридин шунчә узун вақит өтүп кәттиму?

Синан оган әпәнди сөзидә хитай рәиси вен җябавниң "террорға қарши ортақ күрәш" дегән сөзи үстидә тохталди. У икки дөләтниң бу сөзгә болған пәрқлиқ чүшәнчисиниң барлиқини ейтти.

Синан оган әпәнди: "түркийидики п к к террор мәсилиси интайин җиддий бир мәсилә. Түркийә узундин бери террорниң зийиниға учрап келиватқан бир дөләт. Әмма бу, хитай билән түркийә арисида террор мәсилисидә ортақлиқ барлиқини көрситип бәрмәйду. Чүнки хитай болса шәрқий түркистандики паалийәтләрни террор паалийити дәп атайду. Лекин түркийә шәрқий түркистан мәсилисигә террор көзи билән қариялмайду. Чүнки түркийә у йәрдики мәсилини охшаш бир җан, бир қан, бир йилтиз, бир диндин кәлгән қериндашлириниң мәсилиси дәп һесаблайду. Йәни, икки дөләт бир мәсилигә охшимиған нуқтидин қарайду. Гәрчә бу хил пәрқлиқ көз қараш вен җябавниң бу қетимқи зияритидә бәк оттуриға чиқип кәтмигән болсиму, әмма бу бир һәқиқәт. Бу шундақ болуп кәлгән, бундин кейинму шундақ болуши керәк," деди.

Синан оган әпәнди бу қетимлиқ учришишта уйғур мәсилисиниң чоқум күн тәртипкә кәлгәнликини ейтти. У мундақ деди: "әлвәттә етик ишикләрниң арқисида немиләр дейилгәнликини биз биләлмәймиз. Пәқәт шу мәтбуатларда йәр алған хәвәрләргә қарап туруп баһа берәләймиз. Лекин мәнчә хитай билән түркийә арисида уйғур мәсилиси чоқум күн тәртипкә кәлди. Лекин икки тәрәп мәсилигә пәрқлиқ қариғанлиқтин, ортақ бир нохта һасил қилалмиған гәп. Шуңа икки тәрәп ахбарат елан қилиш йиғинидиму бу һәқтә һечқандақ еғиз ачмиди."

Синан оган әпәнди сөзиниң ахирида икки дөләт мунасивәтлириниң бундин кейинки йөнилиши вә түркийиниң уйғур мәсилисидики мәйдани һәққидә өз көз қаришини мундақ ипадилиди: "түркийә билән хитайниң мунасивити һазир худди тәрәққий қиливатқандәк көрүниватиду. Әмма, мән бу икки дөләтниң мунасивитиниң истиратегийилик шерикликкә қарап илгириләйдиғанлиқиға ишәнмәймән. Чүнки түркийә билән хитай бир - биригә риқабәтчи дөләт. Оттура асиядики нефитқа түркийиму игә болушни арзу қилиду, хитай болса түркмәнистанниң нефитини аллиқачан хитайға тошушқа башлиди. Йәни, түркийә билән хитайниң мәнпәәти бир - бири билән маслишиш әмәс, әксичә бир - бири билән зитлишиш ичидә. Мәнпәәти бир - биригә бундақ зит болған икки дөләтниң истиратегийилик ортақ болуши мумкин әмәс. Хитай шәрқий түркистан мәсилисини күн тәртиптин йоқитиш үчүн түркийигә иқтисадий җәһәттин мәнпәәт беришкә тиришсиму, түркийиниң буниңға алдирап ишинип кәтмәйдиғанлиқиға ишинимән. Түркийиму һәм ишәнмәслики керәк. Чүнки шәрқий түркистан мәсилиси түркийә үчүн 500 милйон долларға, бир милярд долларға яки иқтисадий мунасивәтләргә қурбан қиливетидиған бир мәсилә әмәс. Бу бир миллий мәсилә. Хитай билән қанчилик дәриҗидә иқтисадий һәмкарлиқиңиз болсун, хитай сизгә қанчилик мәнпәәт бәрсә бәрсун, шәрқий түркистандики мәсилиләргә биз көзимизни юмивалалмаймиз."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт