Shyanggangda “Sherqiy türkistan musteqilliq herikiti” namliq kitab neshr qilindi

2013 - Yili 1 - ayda shyanggang jungwén uniwérsitéti neshriyati teripidin yaponiye kobé uniwérsitétining proféssori wang kéning “Sherqiy türkistan musteqilliq herikiti” namliq kitabi neshr qilin'ghan.
Ixtiyariy muxbirimiz qutluq
2013.01.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ilixan-tore-305.jpg Ilixan töre (yaponiye kobé uniwérsitétining proféssori wang kéning “Sherqiy türkistan musteqilliq herikiti” namliq kitabidin)
RFA/Qutluq


Mezkur kitabning xitaydek Uyghur musteqilchilirini qattiq basturuwatqan dölette neshr qilinishi nurghunlighan kishilerning diqqitini qozghighan. Biz bu munasiwet bilen hazir teywende yashawatqan xitay yazghuchisi lin bawxu'a ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq.

Lin bawxu'a: “Shyanggang jungwén uniwérsitéti neshriyati teripidin buningdin bashqa xitaygha qarshi “Qizil quyash” dégendek kitablarmu neshir qilin'ghan. Shyanggangda kitab neshr qilish,xitayning bashqa yerlirige qarighanda köp erkin” dédi.

Mezkur kitab jemiy 332 bet, on baptin terkip tapqan. Kitabqa xoja niyaz hajim, exmetjan qasim, ilixan töre qatarliq nurghunlighan rehberlerning we qehrimanlarning süretliri kirguzulgen. Wang ké kirish söz qismida, özining bu esirining 1995 - yili yaponiye tokyo uniwérsitéti neshriyati teripidin neshr qilin'ghan “Sherqiy türkistan jumhuriyiti tetqiqati” namliq kitabigha asasen özgertip yazghanliqini bayan qilghan. Eyni chaghda yaponiyide neshr qilin'ghan wang kéning esirining yaponlar arisida bolghan tesiri toghrisida dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi ilham mahmut öz qarashlirini otturigha qoyup ötti.

Aptor esirining kirish söz qismini 2009 - yili 5 - iyul ürümchide yüz bergen namayishtin bashlighan bolup,namayishta ölgenlerning omumiy sanini 197 neper kishi ikenlikini, buning 134 nepiri xitay, 11 i xuyzu, bir nepiri manju ikenlikini, yaridar bolghan kishilerning jemiy ikki mingdin oshuq ikenlikini körsitip, bu qétimqi weqeni üch xil küchlerning birlikte pilanliq halda élip barghanliqini körsetken. Aptor bundin ilgiriki 1981 - yili 10 - ayning 30 - küni qeshqerde yüz bergen xitay puqralirigha Uyghurlarning hujum qilishi arqisida xitay puqraliridin ikki kishi ölüp,267 nepirining yarilan'ghanliqini,1997 - yili2 - ayning 7 - küni ilida yüz bergen namayishta xitay puqrasidin yette kishining ölgenlikini sanliq melumatlar bilen körsitip, Uyghur élining qeshqer, ili rayonida xitaylargha qarshi Uyghur musteqilchilirining herikitining köp bolushining sewebini töwendikidek bayan qilghan:

“Sherqiy türkistan musteqilchilirining nishani shinjangda Uyghurlarni asas qilghan halda dölet qurushtur. 1933 - Yili sherqiy türkistan musteqilchiliri jenubiy shinjangdiki qeshqerde qozghilang kötürüp, shu yili 11 - ayning 12 - küni qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurdi.Lékin islam jumhuriyiti élan qilinip, peqetla 85 kun mewjut bolup turalidi. Chünki bu, mukemmel dölet küchi, süpiti we teshkillinish sistémisi bolmighan hökümet idi. 1944 - Yili sherqiy türkistan musteqilchiliri yene qozghaldi. Shu yili 11 - ayning 12 - küni shimaliy shinjangdiki ilida ikkinchi qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyitini qurdi. Bu qétimqi qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti teshkili we bashqa jehettin bolsun, mukemmel qurulghan jumhuriyet bolup, bu jumhuriyetning waqti birinchi jumhuriyetke qarighanda uzun boldi. Bu del fashizmgha qarshi urush dewride qurulghan jumhuriyet bolghanliqi üchün xelq'aradiki tesirimu zor boldi. Emma, bu jumhuriyet sowét ittipaqining türtkisi bilen qurulghan jumhuriyet bolghanliqi üchün, sowét ittipaqining küchlük bésimi bilen musteqilliq nishanidin yénip, xitay kompartiyisining bayriqi astida qilishni xalidi. Ikki qétim sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan qeshqer bilen ilida sherqiy türkistan musteqilliq herikitining köp bolushi, bu ikki rayon sherqiy türkistan musteqilliq herikitining uruqi tériwétilgen tupraqlardur.

Sherqiy türkistan jumhuriyti qurulush murasimi
Sherqiy türkistan jumhuriyti qurulush murasimi

Hazirghiche dawam qiliwatqan sherqiy türkistan musteqilliq herikitining tarixiy atmish yildin ashidu. Maw zédung zamanisida qismen yoq qilin'ghan bolsimu, emma 1980 - yilidn bashlap sherqiy türksitan musteqilchiliri bash kötürüshke bashlidi. Belki bu maw zédungdin kéyin siyaset yürgüzgenlerning yumshaq qolluq siyasitining xataliqi bolushi mumkin. Bundaq bolushigha, eyni waqittiki xelq'ara islam herikitining ewj élishi,1990 - yilidin bashlap sowétning parchilinishi seweb boldi. Hemmidin bekreki, sherqiy türkistan musteqilliq herikitini qaytidin ot aldurghuchi bolghan Uyghur yazghuchisi turghun almasning 1989 - yili 10 - ayda neshr qilin'ghan “Uyghurlar” namliq kitabidur. Yazghuchi özining anglighanlirigha asasen Uyghurlarni sekkiz ming yilliq tarixqa ige dep höküm qilghan.”
 Azatliq teshkilati ezaliri
Azatliq teshkilati ezaliri

Aptor kitabqa gerche sherqiy türkistan musteqilliq herikiti dep nam bergen bolsimu, Uyghurlarning ikki qétimliq öz tarixida qurghan jumhuriyetlirini musteqilliq herikiti emes, belki diniy inqilab, radikal musulmanlarning qozghilingi dégendek köz qarashlarni otturigha qoyush bilen birge, özige xas chong xitay milletchilik idiyisidin xali bolalmighan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.