Uyghur edibliri dangliq "kindilér edebiyat qamusi" gha kirgüzüldi

"Kindilér edebiyat qamusi" xelq'arada yuqiri nopuzgha ige edebiyat sahesidiki asasliq qamuslarning biri bolup, 2010 - yili neshr qilin'ghan 17 tomluq bu qamusqa bir qisim Uyghur edibliri we ularning bir qisim eserliri kirgüzülgen.
Muxbirimiz yalqun
2010-02-15
Share

"Kindilér edebiyat qamusi" gérman tilida neshr qilinidighan eng dangliq edebiyat insiklopidiyisi süpitide dunya ilim sahesining birdek itirap qilishigha érishken bolup, eng deslep 1965 - 1972 yilliri ariliqida 7 tom qilinip neshr qilin'ghan. Bu qamusta edebiyat neziriyisi, edebiy términlar, dunyadiki dangliq yazghuchilar we ularning eserliri, kolliktip edebiyat toplamliri we bashqa edebiyat - sen'etke da'ir nurghun bilimler élipbe tertipi buyiche yighinchaq we ilmiy asasta tonushturulghan.

"Kindilér edebiyat qamusi" 1988 - 1992 - yilliri ariliqida qayta toluqlap ishlinip ikkinchi qétim 20 tom qilinip neshr qilin'ghan. Ikkinchi qétimliq neshride bu qamus dunyawiy shöhretke sazawer bolghan. Mezmunlirimu burunqi neshrliridin zor derijide toluqlinip, dunyadiki edebiyat saheside neshr qilin'ghan sanaqliq edebiyat qamuslirining biri bolup qalghan. 1999 - Yili b d t medeniyet, pen - ma'arip teshkilati teripidin mexsus körsitilgen qamus süpitide yumshaq détal nusxisi neshr qilin'ghan.

"Kindilér edebiyat qamusi" 2005 - 2009 - yilliri 3 - qétim qayta ishlinishke bashlighan. 2009 - Yili 4 - ayda bu qamusning üchinchi qétimliq eng yéngi nusxisi neshr qilin'ghan. Bu qétim bu qamus jem'iy 17 tom qilinip neshr qilin'ghan, uninggha yene bir tomluq achquch lughiti qoshumche qilin'ghan. Bu qamus neshrdin chiqish bilen 2009 - yilliq frankfort kitab yermenkisige qoyulup alahide shöhret qazan'ghan. 2010 - Yili 1 - ayda éliktronluq nusxisi neshr qilin'ghan.

"Kindilér edebiyat qamusi " ning bu qétimliq eng yéngi neshride dunyadiki chong dölet we milletler edebiyatidin sirt yene, mustemlike astida yashawatqan nurghunlighan xelqler we milletler edebiyatighimu orun bérilgen. Shu qatarda Uyghur edebiyati, bolupmu 20 - esirdiki Uyghur edebiyatigha wekillik qilidighan 7 neper yazghuchi we ularning edebiy ijadiyitige orun bérilgen. Bu Uyghur edebiyati jümlidin Uyghur yazghuchilirining dunyada zor tesirge ige bolghan mushundaq meshhur qamusta tunji qétim köp sehipe we mezmun bilen tonushturulushi bolup hésablinidu.

 Qamusning Uyghur edebiyati qismini yézish we teyyarlash ishi qamus teyyarliq komitéti teripidin shinjang uniwérsitéti filologiye institutining proféssori doktur es'et sulayman'gha tapshurulghan. Uyghur edibliri bu qamusning 3 - tomigha kirgüzülgen bolup, yéqinqi we hazirqi zaman Uyghur edebiyatigha wekillik qilidighan molla bilal nazimi, abduxaliq Uyghur, zunun qadiri, abduréhim ötkür, zordun sabir, memtimin hoshur, extem ömer qatarliq 7 neper yazghuchining hayat pa'aliyiti, edebiy ijadiyiti we wekillik xaraktérge ige eserliri yighinchaq,sistémiliq we ilmiy rewishte tonushturulghan.

 Qamusqa kirgüzülgen Uyghur yazghuchiliri we ularning ijadiyetlirining köp qismi doktur es'et sulayman we uning aspirantliri shundaqla stéfan gatning hemkarlishishida teyyarlan'ghan, bashqa az bir qismi doktur abduréshit yaqup we gérmaniyidiki Uyghur tetqiqatchisi méka'il frédrik teripidin teyyarlan'ghan.

Qamusning tüzülüsh prinsipigha asasen, aldi bilen Uyghur yazghuchilirining terjimihali tonushturulghan. Uningdin kéyin ularning ijadiyetliri heqqide sistémiliq uchur bérilgen. Bezi yazghuchilarning wekil xaraktérlik eserliri mexsus mawzu astida tonushturulghan. Mesilen: molla bilal nazimining "nozugüm" dastani, abduréhim ötkürning"iz" we " oyghan'ghan zémin" namliq romanliri, zunun qadirning "maghdur ketkende" namliq hékayisi", zordin sabirning" ana yurt" romani, extem ömerning"qiyamette qalghan sehra", "qurutlap ketken köl" namliq powéstliri, mexsus mawzu astida tonushturulghan. Uningdin bashqa abduxaliq Uyghur bilen memtimin hoshurning edebiy ijadiyetliri omumi nuqtidin tonushturulghan.

Bu qamus hazirghiche Uyghur yazghuchiliri eng köp kirgüzülgen gérman tilidiki edebiyat énsklopidiyisi bolupla qalmastin, belki yene dunya ilim sahesi teripidin birdek itirap qilin'ghan xelq'araliq eng dangliq edebiyat qamusliridin biri hésablinidu. Bir qisim edebiyat mutexessislirining bildürüshiche, bu qamus xelq'aradiki ilim sahesining Uyghur edebiyati heqqide mu'eyyen bilim we tonushqa kélishide muhim rol oynaydiken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.