Шиветсийидә 1917 - йили нәшр қилинған әдәбий хатирә 'рүтисниң шәрқи түркистан зиярити'

"Рүтисниң шәрқи түркистан зиярити" дегән бу әсәр шивет аптор тәрипидин йезилип 1917 - йили нәшр қилинған китабчә болуп, бу шиветсийидә уйғурлар һәққидә әң балдур нәшр қилинған әдәбий хатирә һесаблиниду.
Мухбиримиз йалқун
2010.01.11
Shiwetsiye-Xiristiyan-dinchiliri-SherqiTurkistanda-305.jpg Аптор лаш ерик һөгбәрий шиветсийлик дин тарқатқучиларниң тәркибидә әң дәсләп қәшқәргә барған дин тарқатқучиларниң бири болуп, у қәшқәр, йәкән вә йеңисарларда 1894 - йилдин 1916 - йилғичә турған болуп, сүрәттә, шу дәвирдики шиветсийлик дин тарқатқучилири карванлириниң бир сәпири көрситилгән.
youtube.com Дин елинди.

Аптор әсәрдә шиветсийидә қалған җийән оғли рүтис билән елип барған сөһбитини ички монолог шәкли билән ипадиләп, әйни йиллардики уйғурларниң турмуши вә шәрқи туркистанниң тәбий муһитини тонуштурған.

Аптор лаш ерик һөгбәрий шиветсийлик дин тарқатқучиларниң тәркибидә әң дәсләп қәшқәргә барған дин тарқатқучиларниң бири болуп, у қәшқәр, йәкән вә йеңисарларда 1894 - йилдин 1916 - йилғичә турған. У дин тарқатқучилар тәркибидики билимликлиридин бири болуп, у шәрқи түркистанда турған 22 йил җәрянида уйғур тилини мукәммәл өгәнгәндин сирт, уйғурлар һәққидиму мәхсус тәтқиқат елип барған. Униң уйғурлар һәққидә язған бир қисм әсәрлири бу ноқтини испатлап турупту.

Бу китабчә, "рүтис шәрқи түркистанға кәлди", "шәрқи түркистандики дин вә ибадәтгаһлар", "шәрқи түркистандики мәктәпләр вә нәшрият ишлири", "шәрқи түркистандики давалиниш ишлири", "шәрқи түркистанниң тәбий муһити", "уйғурларниң тамақлири вә тамақ үстилидики әдәпләр", "шәрқи түркистандики балилар" қатарлиқ бабларни өз ичигә алған болуп, аптор адди тиллар билән уйғурлар билән шиветларни, шиветсийә билән шәрқи түркистанни селштурушқа тиришқан.

Аптор "шәрқи түркистанниң тәбий муһити" дегән бабида :

-- Шәрқи түркистан қандақ икән , сениңчә чирайлиқму? ‏--  дегән деалог билән тонуштурушини башлайду вә өзи җаваб берип мундақ дәйду:

--  Шундақ, чирайлиқ. Бу сениң қайси йәр билән селштурғиниң вә қайси пәсилдә бу йәргә кәлгиниң билән мунасивәтлик. Мән бу йәргә кәлгили хели узун йил бопту. Мән бу йәрниң барлиқ пәсиллирини өз бешимдин өткәздим. Болупму бу йәрдә баһар пәсли бәкла гүзәл, әтирап үрүк, алма, анар, нәшпүт қатарлиқ һәр хил мивилик дәрәхләрниң чечәклиригә вә башқа дәрәхләрниң йешиллиқлириға лиқ толиду.

-- Йәнә башқа алаһидә гүзәлликни көрдүңму бу йәрдин ?

-- Шундақ, өгзигә чиқп қарисиңиз йирақтин көринидиған кәң кәткән йешиллиқ, чирайлиқ бағлар, шәпәқ нуриға оралған тағ чоқилири адәмгә унтулғусиз гүзәллик беғишлайду. Бәлким дуняни айлинип йүргән сәйяһларму сизип қойған рәсимдәк бундақ гүзәл бир җайни көрүп бақмиғанду!

Аптор қәлими астидики бу гүзәл күрүнүшләр , әйни чағда аптор өзи турған қәшқәр , йеиңисар вә йәкән қатарлиқ шәһәрләрниң тәбий мәнзирлириниң гүзәл картинилири иди.

Аптор бу әсиридә, амал бар шәрқи түркистанниң гүзәл мәнзирилирини вә уйғурларниң риал иҗтимаий һаятини әдәбий услопта юрутуп беришкә тиришқан болуп, уйғурларниң надан, саватсиз, намрат һаләтлрини йүрүтүп беришкиму көп күч сәрп қилған.

Әсәрниң "шәрқи түркистандики мәктәп вә нәшрият ишлири" дегән бабида мундақ баянларни учратқили болиду: "бу йәрдә шәһәрдики балилар асасән кочиларда ойнайду, қизлар 11яшқа киргән һаман ятлиқ қилиниду. Оғулларниң кочида ойнаш вақти қизларға қариғанда узунрақ болиду. Улар кейин қол һүнәрвәнчиликкә шагиртлиққа кириду яки содигәр болиду. Йезидики балилар болса ишәк миниду яки қой, кала, өчкә бақиду. Әлбәттә бу йәрдә мәктәпму бар . Нурғун балилар мәктәптә бәш - алтә йил оқуйду. Әмма уларниң бу бәш - алтә йилда өгинидиғини пәқәт бир қанчә намаз айәтлиридур. Улар мәктәп пүттүргәндин кейиму китаб оқушни билмәйду. Бу йәрдә китаб оқушни билидиғанлардин нәччә йүз адәмниң ичидин пәқәт төт - бәши аран чиқиду. Аялларниң арисидин болса миңниң арисидинму бири чиқмайду."

Аптор нәшриятчилиқ һәққидә тохтилип мундақ бир мисални тилға алиду: "бу йәрдә оқуғидәк китаб йоқ, бар дегән тәқдирдиму наһайти аз сандики қолязмилар бар. Бу йәрдә нурахун дәп бир адәм бар иди. У исминиң мәнисигә яриша , хәлқигә һәққий нур беришни ойлайтти. Шуңа у һендистандин керәклик таш мәтбә материяллирини әкилип икки китаб бесип чиққан иди, әмма үнүми яхши болмиғанлиқи үчүн һендистанға қайта берип таш мәтбә техникисини өгинип келип, йәнә икки китаб басти, әмма тәннәрқи бәк қиммәт болуп кәткәчкә нурахун барлиқ иқтисадидин айрилип намратлишип, кесәл билән өлүп кәтти."

Бу китаб гәрчә кичик бир китабчә болсиму, әмма бу, уйғурлар һәққидә йезилған тунҗи әдәбий хатирә болғанлиқи үчүн әйни чағдики уйғурларниң турмуш риаллиқини билиштә йәнила мәлум қиммити бар әсәр һесаблиниду.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.