Әдибләрниң сиясәтчи болувелиши вә әдәбиятниң сиясийлаштурулуши немидин дерәк бериду?

Әдибләрниң сиясиға арилишиши һәмдә әдәбиятниң сиясийлаштурулуши сотсиялизм түзүми шараитидики әлләрдә көп көрилидиған һадисиләрниң биридур.
Ихтияри мухбиримиз қутлан
2012.10.05
zhutao-305.png 2008 - Йили ш у а р сиясий кеңәш йиғинида “тәклимакан қумлуқини җуңгудики әң чоң аммивий қәбристанлиққа айландуруш” һәққидә тәклип бериватқан язғучи җу тав. Мәнбә: җуңго тори
ChinatNet


Сабиқ советләр иттипақи қурулған дәсләпки йилларда, болупму сталинниң коммунизимлаштуруш сиясити әвҗ алған 1930 - йилларда “сотсиялистик реализм” шуариниң оттуриға қоюлуши билән совет әдәбияти кәң көләмдә сиясийлаштурулди. Максим горкий “пролетарият язғучиси” дегән нам билән сиясийниң козириға айландурулди. “тинч дон” романи үчүн чидиғусиз бесимға дуч кәлгән шолохоф һәтта “нобел әдәбият мукапати” ни рәт қилишқа һәмдә “капитализм дуняси” дин берилгән бу мукапатни қобул қилмайдиғанлиқи һәққидә радио нутқи сөзләшкә мәҗбур болди. “нобел әдәбият мукапати” ниң советләр иттипақидики йәнә бир саһиби пастернакму шолохофқа охшаш қисмәткә дуч кәлди.

Советләр иттипақидин әндизә алған хитайда әдәбиятниң сиясийлаштурулуши техиму омумйүзлүк һадисигә айланди. Мав зедуң һөкүмранлиқ қилған йилларда бир парчә аддий һекайиси түпәйли бейҗиңдин һәйдилип уйғур елиниң ғулҗа наһийисигә чүшүрүлгән язғучи ваң мең, “мәдәнийәт инқилаби” мәзгилидә шихәнзигә сүргүн қилинған әй вейвейниң дадиси мәшһур шаир әй чиң шуларниң җүмлисидиндур.

Гәрчә 1980 - йиллардин кейин хитайниң әдәбият - сәнәт саһәси сиясиниң контроллуқидин мәлум дәриҗидә бошитилған, язғучи, шаирларға муәййән иҗадийәт әркинлики берилгән болсиму, лекин уйғур ели вә тибәткә охшаш хитайниң сәзгүр чегра районлирида йәрлик милләтләрниң әдәбият - сәнитигә болған сиясий сензор барғансери күчийип барди. язғучиларниң сиясәткә актиплиқ билән арилишиши һәмдә өз әсәрлиридә компартийиниң сиясәтлирини тәшвиқ қилиши тәкитләнди. Һәтта классик әдибләр вә уларниң әсәрлириниң қиммитиму бүгүнки “сиясий өлчәм” билән өлчәнди.

Хитайда оқурмини әң көп болған гезитләрдин бири “җәнуб һәптилики” ниң 2008 - йиллиқ 10 - апрел санида нами чиққан язғучи җу тавниң “тәклимакан қумлуқини дунядики әң чоң аммиви қәбристанлиққа айландуруш” һәққидә уйғур аптоном районлуқ сиясий кеңәш йиғиниға сунған тәклипи елан қилиниду. Бу хәвәр шуан хитайдики көплигән ахбарат вастилиридә, тор бекәтлиридә һәм чәтәлләрики даңлиқ гезитләрдиму арқа - арқидин көчүрүп бесилиду һәмдә бир мәһәл “қизиқ нуқта” темисиға айлиниду. 1969 - Йили шинҗаң университетиниң тил факултетини пүттүрүп қәшқәрдә узақ мәзгил коммунистик яшлар иттипақи хизмити ишлигән, һазир шинҗаң һәрбий райони иҗадийәт бөлүминиң кәспий язғучиси болған җу тав немә вәҗидин нами чиқишқа башлиған бир язғучилиқ орнидин бирдинла хитайниң ахбарат саһәсидә чақниған сиясий чолпанға айлинип қалиду?

Җу тав йәнә ахбарат саһәсидикиләрниң зияритини арқа - арқидин қобул қилип өзиниң сиясий кеңәшкә йоллиған сиясий тәклиплирини изаһлайду: “мав зедуңниң җәситини бейҗиңдики тйәнәнмен мәйданиға җайлашқан хатирә сарийидин тәклимакан қумлуқиға йөткәп қайта дәпнә қилиш керәк. Мав зедуңниң қәбриси чегра районни сақлап ятса кимму шинҗаңни җуңгониң қойнидин бөлүп чиқишқа җүрәт қилалайду?”. У йәнә мундақ дәйду: “дәсләптә даһийларниң, сиясий әрбабларниң, мәдәнийәт саһәсидики даңдар шәхсләрниң, кино, тәнтәрбийә чолпанлириниң һәмдә лей фең типидики үлгилик кишиләрниң қәбрисини тәклимаканға йөткәп, шинҗаңдики һалакәт деңизини җуңгониң мәдәнийәт қәбристанлиқиға айландуруш керәк”. Җу тав йәнә сиясий кеңәш йиғинида өзиниң йоқириқи тәклипини сунушини сиясәткә қатнишишим үчүндур дәп чүшәндүриду. У “мениң сиясәткә қатнишишим қанонлуқ. Бу өзумниң орнини йоқири көтүрүш үчүн әмәс, бәлки шинҗаңни техиму тонутуш үчүндур” дәйду.

Җу тавниң “мав зедуңниң җәситини тәклимакан қумлуқиға йөткәп чегра районда мәдәнийәт қәбристанлиқи” бәрпа қилиш һәққидики сиясий тәклиплири әй вейвей қатарлиқ сәнәткарлар тәрипидин тәнқидкә учриғандин кейин, у ахбарат вастилиридә уларға һуҗум қилип мундақ дәйду: “әй вейвей қатарлиқлар гәрчә қорсиқида анчә - мунчә умичи бар, нәзәр даириси кәң кишиләр қатарида саналсиму, лекин улар роһий һалити сағлам болмиған бинормал адәмләрдур. Уларниң һәммиси ичи тар, талип миҗәз, ғәйри тәпәккурлуқ чүпрәндиләрдур”.

Җу тавниң бирдинла адәттики язғучидин хитай ахбарат саһәсидә чақниған “чолпан” ға айлиниши һәтта әй вейвейдәк инсан һәқлири вә демократийә үчүн күришиватқан хитай сәрхиллиригә һуҗум қилиши хитай ичи вә сиртидики мәдәнийәт саһәсидикиләрни һәйран қалдурмақта. Җу тавниң шинҗаң университетида оқуп уйғур мәдәнийәт бөшүклиридин бири болған қәшқәрдә узун мәзгил хизмәт қилиши һәмдә шинҗаң һәрбий райониниң кәспий язғучиси болуштәк алаһидә арқа көриниши уни бир сәнәткардин сиясий чолпанға айландурғанму қандақ? җу тав 2000 - йили үрүмчидә уйғур вә хәнзу тиллирида нәшр қилинған уйғур яш шаирлириниң шеирлиридин таллап түзүлгән шеирий топлам - “қәшқәрдики йәр шари” ға кириш сөз язғаниди. Җу тавниң нами билән бу топламға йезилған баһада мундақ қурлар учрайду: “уйғурларни пәқәтла “нахша - уссул миллити” дәп тәрипләш уларниң пүткүл миллий алаһидиликлирини чүшәндүрүшкә кәмлик қилиду”. “шундақ кесип ейталаймәнки, бу топламдики уйғур яш шаирлириниң шеирлири бәдий сәвийә җәһәттин дөләт ичидики хәнзучә йеңи шеирларниң сәвийисидин үстүн туриду”. “бу шеирлардин уйғурларниң мол ички дунясини көрәләймиз. Уларниң йүрәк соқушлирини, арзу - үмидлирини, қайғу - һәсритини аңлиялаймиз... Бир милләтниң тилини чүшәнмәй туруп уларниң қәлбигә чоңқурлап киргили болмайду, қәлбигә чоңқурлап кириш болмиса, бир милләтни мәңгү чүшиниш мумкин әмәс”.

Өз дәвридә уйғурларниң қәлбини, миллий һессиятини чүшиниш һәққидә бирмунчә гәп сатқан җу тав әмди қандақларчә уйғурларниң нәччә миң йиллиқ мәдәнийити көмүлгән тәклимакан қумлуқини хитайниң “әң чоң мәдәнийәт қәбристанлиқи” ға айландуруш һәққидә тәклип сунуп қалди? униң сәнәткарларниң сиясәткә арилишишини күчәп тәшвиқ қилиштики мәқсити немә? немә үчүн җу тавдәк нами чиққан бир язғучи “5 - июл” вәқәси йүз бериштин сәл аввалқи уйғур елидә милләтләр мунасивити җиддийләшкән бир пәйттә кишини һәйран қалдуридиған бу сиясий тәклипни суниду? бүгүнки хитайда, болупму уйғур елидә туруватқан хитай сәнәткарлириниң “сиясәтчи” болушқа алдириши немидин дерәк бериду?

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.