Ediblerning siyasetchi boluwélishi we edebiyatning siyasiylashturulushi némidin dérek béridu?

Ediblerning siyasigha arilishishi hemde edebiyatning siyasiylashturulushi sotsiyalizm tüzümi shara'itidiki ellerde köp körilidighan hadisilerning biridur.
Ixtiyari muxbirimiz qutlan
2012.10.05
zhutao-305.png 2008 - Yili sh u a r siyasiy kéngesh yighinida “Teklimakan qumluqini junggudiki eng chong ammiwiy qebristanliqqa aylandurush” heqqide teklip bériwatqan yazghuchi ju taw. Menbe: junggo tori
ChinatNet


Sabiq sowétler ittipaqi qurulghan deslepki yillarda, bolupmu stalinning kommunizimlashturush siyasiti ewj alghan 1930 - yillarda “Sotsiyalistik ré'alizm” shu'arining otturigha qoyulushi bilen sowét edebiyati keng kölemde siyasiylashturuldi. Maksim gorkiy “Prolétariyat yazghuchisi” dégen nam bilen siyasiyning kozirigha aylanduruldi. “Tinch don” romani üchün chidighusiz bésimgha duch kelgen sholoxof hetta “Nobél edebiyat mukapati” ni ret qilishqa hemde “Kapitalizm dunyasi” din bérilgen bu mukapatni qobul qilmaydighanliqi heqqide radi'o nutqi sözleshke mejbur boldi. “Nobél edebiyat mukapati” ning sowétler ittipaqidiki yene bir sahibi pastérnakmu sholoxofqa oxshash qismetke duch keldi.

Sowétler ittipaqidin endize alghan xitayda edebiyatning siyasiylashturulushi téximu omumyüzlük hadisige aylandi. Maw zédung hökümranliq qilghan yillarda bir parche addiy hékayisi tüpeyli béyjingdin heydilip Uyghur élining ghulja nahiyisige chüshürülgen yazghuchi wang méng, “Medeniyet inqilabi” mezgilide shixenzige sürgün qilin'ghan ey wéywéyning dadisi meshhur sha'ir ey ching shularning jümlisidindur.

Gerche 1980 - yillardin kéyin xitayning edebiyat - sen'et sahesi siyasining kontrolluqidin melum derijide boshitilghan, yazghuchi, sha'irlargha mu'eyyen ijadiyet erkinliki bérilgen bolsimu, lékin Uyghur éli we tibetke oxshash xitayning sezgür chégra rayonlirida yerlik milletlerning edebiyat - sen'itige bolghan siyasiy sénzor barghanséri küchiyip bardi. Yazghuchilarning siyasetke aktipliq bilen arilishishi hemde öz eserliride kompartiyining siyasetlirini teshwiq qilishi tekitlendi. Hetta klassik edibler we ularning eserlirining qimmitimu bügünki “Siyasiy ölchem” bilen ölchendi.

Xitayda oqurmini eng köp bolghan gézitlerdin biri “Jenub heptiliki” ning 2008 - yilliq 10 - aprél sanida nami chiqqan yazghuchi ju tawning “Teklimakan qumluqini dunyadiki eng chong ammiwi qebristanliqqa aylandurush” heqqide Uyghur aptonom rayonluq siyasiy kéngesh yighinigha sun'ghan teklipi élan qilinidu. Bu xewer shu'an xitaydiki köpligen axbarat wastiliride, tor béketliride hem chet'elleriki dangliq gézitlerdimu arqa - arqidin köchürüp bésilidu hemde bir mehel “Qiziq nuqta” témisigha aylinidu. 1969 - Yili shinjang uniwérsitétining til fakultétini püttürüp qeshqerde uzaq mezgil kommunistik yashlar ittipaqi xizmiti ishligen, hazir shinjang herbiy rayoni ijadiyet bölümining kespiy yazghuchisi bolghan ju taw néme wejidin nami chiqishqa bashlighan bir yazghuchiliq ornidin birdinla xitayning axbarat saheside chaqnighan siyasiy cholpan'gha aylinip qalidu?

Ju taw yene axbarat sahesidikilerning ziyaritini arqa - arqidin qobul qilip özining siyasiy kéngeshke yollighan siyasiy tekliplirini izahlaydu: “Maw zédungning jesitini béyjingdiki tyen'enmén meydanigha jaylashqan xatire sariyidin teklimakan qumluqigha yötkep qayta depne qilish kérek. Maw zédungning qebrisi chégra rayonni saqlap yatsa kimmu shinjangni junggoning qoynidin bölüp chiqishqa jür'et qilalaydu?”. U yene mundaq deydu: “Deslepte dahiylarning, siyasiy erbablarning, medeniyet sahesidiki dangdar shexslerning, kino, tenterbiye cholpanlirining hemde léy féng tipidiki ülgilik kishilerning qebrisini teklimakan'gha yötkep, shinjangdiki halaket déngizini junggoning medeniyet qebristanliqigha aylandurush kérek”. Ju taw yene siyasiy kéngesh yighinida özining yoqiriqi teklipini sunushini siyasetke qatnishishim üchündur dep chüshendüridu. U “Méning siyasetke qatnishishim qanonluq. Bu özumning ornini yoqiri kötürüsh üchün emes, belki shinjangni téximu tonutush üchündur” deydu.

Ju tawning “Maw zédungning jesitini teklimakan qumluqigha yötkep chégra rayonda medeniyet qebristanliqi” berpa qilish heqqidiki siyasiy teklipliri ey wéywéy qatarliq sen'etkarlar teripidin tenqidke uchrighandin kéyin, u axbarat wastiliride ulargha hujum qilip mundaq deydu: “Ey wéywéy qatarliqlar gerche qorsiqida anche - munche umichi bar, nezer da'irisi keng kishiler qatarida sanalsimu, lékin ular rohiy haliti saghlam bolmighan binormal ademlerdur. Ularning hemmisi ichi tar, talip mijez, gheyri tepekkurluq chüprendilerdur”.

Ju tawning birdinla adettiki yazghuchidin xitay axbarat saheside chaqnighan “Cholpan” gha aylinishi hetta ey wéywéydek insan heqliri we démokratiye üchün kürishiwatqan xitay serxillirige hujum qilishi xitay ichi we sirtidiki medeniyet sahesidikilerni heyran qaldurmaqta. Ju tawning shinjang uniwérsitétida oqup Uyghur medeniyet böshükliridin biri bolghan qeshqerde uzun mezgil xizmet qilishi hemde shinjang herbiy rayonining kespiy yazghuchisi bolushtek alahide arqa körinishi uni bir sen'etkardin siyasiy cholpan'gha aylandurghanmu qandaq? ju taw 2000 - yili ürümchide Uyghur we xenzu tillirida neshr qilin'ghan Uyghur yash sha'irlirining shé'irliridin tallap tüzülgen shé'iriy toplam - “Qeshqerdiki yer shari” gha kirish söz yazghanidi. Ju tawning nami bilen bu toplamgha yézilghan bahada mundaq qurlar uchraydu: “Uyghurlarni peqetla “Naxsha - ussul milliti” dep teriplesh ularning pütkül milliy alahidiliklirini chüshendürüshke kemlik qilidu”. “Shundaq késip éytalaymenki, bu toplamdiki Uyghur yash sha'irlirining shé'irliri bed'iy sewiye jehettin dölet ichidiki xenzuche yéngi shé'irlarning sewiyisidin üstün turidu”. “Bu shé'irlardin Uyghurlarning mol ichki dunyasini köreleymiz. Ularning yürek soqushlirini, arzu - ümidlirini, qayghu - hesritini angliyalaymiz... Bir milletning tilini chüshenmey turup ularning qelbige chongqurlap kirgili bolmaydu, qelbige chongqurlap kirish bolmisa, bir milletni menggü chüshinish mumkin emes”.

Öz dewride Uyghurlarning qelbini, milliy héssiyatini chüshinish heqqide birmunche gep satqan ju taw emdi qandaqlarche Uyghurlarning nechche ming yilliq medeniyiti kömülgen teklimakan qumluqini xitayning “Eng chong medeniyet qebristanliqi” gha aylandurush heqqide teklip sunup qaldi? uning sen'etkarlarning siyasetke arilishishini küchep teshwiq qilishtiki meqsiti néme? néme üchün ju tawdek nami chiqqan bir yazghuchi “5 - Iyul” weqesi yüz bérishtin sel awwalqi Uyghur élide milletler munasiwiti jiddiyleshken bir peytte kishini heyran qalduridighan bu siyasiy teklipni sunidu? bügünki xitayda, bolupmu Uyghur élide turuwatqan xitay sen'etkarlirining “Siyasetchi” bolushqa aldirishi némidin dérek béridu?

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.