Sabiq sowét ittipaqidiki siyasiy teqibleshlerning aqiwetliri

Buningdin 75 yil ilgiri sowét ittipaqida adimizat tarixidiki misli körülmigen qanliq siyasiy teqibleshler ewj élip, uning aqiwitide minglighan siyasiy, herbiy, medeniy erbaplar, ziyaliylar, her xil kesip igiliri hem ularning a'ile ezaliri "Qizil térror"ning qurbanigha aylan'ghan.
Ixtiyari muxbirimiz oyghan
2012-01-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Joséf stalin.
Joséf stalin.
www.google.com

Yüz minglighan ahale qattiq zerdab chekti. Bir nechche yillargha sozulghan bu teqibleshler elning iqtisadiy we medeniy tereqqiyatigha chong ziyan yetküzdi, xelqqe éghir judaliqlar, xorluqlar, meniwiy chüshkünlükler élip keldi. Tarixchi we analizchilar siyasiy teqibleshlerning 1917 - yilqi oktebir hakimiyet burulushidin tartip dawam qilghan'ghanliqini ilgiri sürmekte.

Melumatlargha qarighanda, 1937 - yilning 23 - féwralidin 5 - martqiche bolghan ariliqta bolshéwiklerning pütkül ittipaqliq kommunistik partiyisi merkiziy komitétining yighini bolup, uningda "Partiye ishining kamchiliqliri we trotskiychi we bashqa ikki yüzlimichilerni yoqitish herikiti heqqide" mawzusida doklat bilen sözge chiqqan stalin sinipiy küreshning keskinleshkenlikini yene bir qétim tekitlep, sowét dölitining tereqqiyatigha "Tosqunluq qilip kéliwatqan" her qandaq "Chet'ellik razwédkilargha yallan'ghan ziyankeshlerni, jasuslarni, qatillarni" we bashqilarni yiltizi bilen yoq qilish we tar - mar étish usulliri qollinishqa chaqirghan idi. U memliketning ichki ishlar xelq komissariyatigha neq wezipilerni artip, shu yilning 5 - mart küni bolghan xulase yighinda 30 ming etrapida xelq düshmenlirining mewjut ikenlikini otturigha qoyghan. Mezkur partiye yighini harpisida u 18 ming adem qamaqqa élinip, yene 12 ming ademni teqiblesh wezipisining turghanliqini ashkara élan qilghan idi. Ichki ishlar xelq komissariyatining shu waqittiki bashliqi nikolay yézhof bolsa 3 - martta "Yapon, némis, trotskiychi agéntlirining ziyankeshlikining, buzghunchiliqining we jasusluqining sawaqliri" dégen doklat bilen sözge chiqip, merkiziy komitétning sowét memlikiti düshmenlirige qarshi heriketlirini toluqi bilen qollidi.

Ene shu yighin we uningdin kéyin, pütkül memliket boyiche qolgha élishlar kücheydi. Shu yilning may éyida qizil armiyining aliy qomandanliqidiki bir nechche adem qamaqqa élinip étildi, hetta mezkur yighinda sözge chiqqan 72 ademning 52 si qolgha élinip, étip tashlandi, ikkisi bolsa özini - özi öltürdi. Bularning barliqi dégidek stalinning shu yighindiki "Xelq düshmenliri" ni yoqitish tekliplirini qollighanlardin idi. Buningdin tashqiri shu yili merkiziy komitétning siyasiy byurosi jazalashlarni téximu kücheytish meqsitide "Ichki ishlar xelq komissariyati mesilisi", "Trotskiychilar we ongchillar a'ililirini palash heqqide", "Sowétke qarshi éléméntlar heqqide" qatarliq yene bir nechche qararlarni qobul qilidu. Ulardin kéyin memlikettiki teqibleshler yéngi basquchqa chiqip, heddi - hisabsiz qirghinchiliq heriketliri elning barliq jumhuriyetlirini qaplap alidu.

Sot - soraqsiz jazalash heriketlirini élip barghan ichki ishlar xelq komissariyati özining buyruqlirigha asaslinip, partiye, mudapi'e, medeniyet, xelq igilikining barliq saheliri boyiche qanliq térrorluq heriketlirini élip baridu, partiye hem döletke, xelqqe janpidaliq bilen xizmet qilip kéliwatqan barliq "Gumandarlar" ni chettiki türmilerge, lagérlargha tashlaydu, tergewsiz atidu. Teqibleshler ikki derijide emelge ashurulghan bolup, birinchisi boyiche étish qarari, ikkinchisi boyiche 8 yildin 10 yilghiche lagérgha qamash qarari élindi. Peqet 5 - awghusttin noyabir éyining otturisighiche bolghan ariliqtila 800 ming adem sotlinip, ularning yérimi ölüm jazasigha höküm qilindi.

Melum bolushiche, jazalan'ghanlar tizimi siyasiy byuru yighinlirida testiqlenmeytti hem birer qarar boyiche resmiyleshtürülmeytti. Tizimgha köpinche stalin hem uning etrapidiki molotof, kaganowich, woroshilof, zhdanof qatarliqlar qol qoyatti, bezide bu tizimlar stalinning yazliq öyidimu shu shexsler teripidin testiqlinetti.

Mundaq teqibleshler "Xelq düshmenliri" din tashqiri ularning a'ililirining, uruq - tughqanlirining, sepdash - dostliriningmu béshigha kelgen idi. Barliq sotlan'ghanlarning ayalliri kam dégende 5 yildin 8 yilghiche emgek lagérlirigha palan'ghan bolup, ularning baliliri ma'arip xelq komi'isariyatining qarmiqidiki balilar öylirige we yépiq yataqliq mekteplerge ötküzületti. Bu heqtiki buyruqtin kéyin peqet alte ayning ichidila 43 ming "Xelq düshmenliri" ning ayalliri we baliliri teqiblendi.

Siyasiy teqibleshler netijiside memliket boyiche 1937 - we 1938 - yilliri bir yérim milyon'gha yéqin adem sotlinip, ularning yérimidin köpireki étilghan, yüz minglighan adem türmilerde, emgek lagérlirida azab chekken. Bashqa melumatlar boyiche sotlan'ghanlar we étilghanlarning sani buningdinmu köp bolghan. Siyasiy teqibleshler qurbanlirini éniqlash ishliri taki hazirghiche dawam qilmaqta.

Toluq bet