Хитайда зәһәр сүт 'вәтәнпәрвәр' ләрниң чүшини бузувәтти

Хитайда базарларда сетиливатқан 'сәнлу' маркилиқ сүт парашукида зәһәрлик меламин маддиси барлиқи ашкариланғандин, дуняда хитай йемәклирини базардин чекиндүрүватқан дөләтләр көпәйди. Хитайда болса дуканларға берип мал қайтуридиған херидарларниң вә дохтурханиларға берип балилирини тәкшүртидиған ата - аниларниң сепи улғайди.
Мухбиримиз вәли
2008.09.25
Sut-parashok-pajiesi3-305.jpg Хитайдики бовақлар сүт парашокидин зәһәрлиниш мәсилиси еғир киризис һасил қилди. Сүрәттә, хитай анилар зәһәрлик мадда бар сүт парашокини қоллирида көтүрүп наразилиқини билдүрмәктә.
AFP Photo

Хитай хәлқи 'икки җуңго' ни көрди

Радиомиз мухбири хе пиңниң хәвәр қилишичә, хитайда давамлишиватқан зәһәр йемәклик кризиси арқилиқ, хитай пуқралири өзлири тәминлиниватқан йемәклик билән коммунист әмәлдарлири тәминлиниватқан йемәкликниң бихәтәрлики җәһәттә интайин чоң пәрқ барлиқини, әмәлийәттә хитайда 'хәлқниң җуңгоси' билән 'коммунист партийиниң җуңгоси'дин ибарәт 'икки җуңго' барлиқини көргән болса, коммунист әмәлдарлири хитай хәлқиниң вәтәнпәрвәрлик туйғусида наһайити чоң өзгириш болуватқанлиқини көрди.

Хитай балилириға зәһәр йемәклик бәргән хитай һөкүмити әмди хитай хәлқиниң қаршилиқини немә дәп бастуриду?

Көзитиш журнилида елан қилинған 'зәһәр сүт вәтәнпәрвәрләрниң чүшини бузувәтти' сәрләвһилик обзорда баян қилинишичә, хитайда буниңдин йерим йил бурунла дөләт игиликидики чоң ширкәтләр ишләпчиқарған даңлиқ 'сәнлу', 'йили', 'меңню' қатарлиқ йүрүшләшкән йемәкликләрдә мәсилә барлиқи ашкариланған болсиму, әмма һөкүмәт 'олимпик биринчи' дәп сәтчиликни йошурған иди. Һазир бу йемәкликләрниң зәһәр мәһсулат икәнлики һаман дуняға аян болди.

 - Тебәт хәлқниң кишилик һоқуқи дәпсәндә қилинғанлиқи үчүн, уларниң хитай һөкүмитигә болған наразилиқини 'җуңгоға қарши турди', 'бөлгүнчилик' дәп бастурди, ‏ - ‏ дәп давамлиқ баян қилиниду бу обзорда, - уйғурларниң қаршилиқини болса 'террорчилиқ' дәп бастурди. 'Карифор' дуканлири хитайда базар тепип кәткәнлики үчүн 'вәтәнпәрвәрлик' шуари билән франсийә маллирини байқут қилди. Әмди хитай балилирини зәһәр қетилған йемәклик билән тәминлигән хитай һөкүмити хитай хәлқиниң қаршилиқини немә дәп бастуриду?

'Зәһәрсиз йемәк болмиған зияпәт йоқ җуңго'

'Көзитиш журнили'да елан қилинған 'хәлқтә хитайдики үч алаһидиликкә қарши қозғалған ортақ нәпрәт' сәрләвһилик йәнә бир обзорда баян қилинишичә, хитайда буниңдин бир нәччә йил бурун дең шавпиң маркилиқ 'тәрәққият нәзирийиси' ниң йетәкчиликидә ишләпчиқирилған зәһәрлик мадда бар 'йоған баш бала' маркилиқ қончақлар, зәһәр җувава, зәһәр гүрүч, зәһәр торт, зәһәр газир, зәһәр дуфу, зәһәр көктат, зәһәр тухум, д д в қеза, санаәт испирити қетилған һарақлар базарни қаплиған иди. Һазир хәлқ бу 'зәһәрсиз йемәк болмиған зияпәт йоқ җуңго'да сүкүт қилип туралмайдиған һалға кәлди.

Бу 'хитайчә' дейилгән алаһидиликниң бири. Хәлқтә һазир пәқәт сөзләш әркинлики вә һөкүмәт билән сөһбәт өткүзидиған үстәлла кам.

'Бир дөләттә икки хил түзүм' дегән шу

Мәзкур обзорда баян қилинишичә, 'хитайчә' дейилгән иккинчи вә үчинчи алаһидилик әмәлдарлардики имтияз вә алаһидә тәминат. Хитайда имтияз игилири болуп өткән мавзедоң билән дең шавпиңниң алаһидә тамака чекидиғанлиқи, уларни хуш қилидиған йәнә алаһидә сәнәт өмәклириму барлиқи һәммә кишигә аян. Һазирқи коммунист әмәлдарлириму өз дәриҗиси буйичә шундақ имтияз вә алаһидә тәминатқа игә. Улар 'сәнлу' маркилиқ сүт парашуки билән әмәс, бәлки 'сәнюән' маркилиқ сүт парашуки билән тәминлиниду, 'бир дөләттә икки хил түзүм' дегән шу.

Хитай коммунист партийиси бундақ қилишни чоң акиси сталиндин өгәнгән

Бу обзорда баян қилинишичә йәнә, хитай коммунист партийиси бундақ қилишни чоң акиси сталиндин өгәнгән. Сталин 1935 ‏ - йиллири өзиниң болшивеклирини дәриҗиси буйичә алаһидә туралғуларда олтуридиған, алаһидә давалинидиған, алаһидә маарип тәрбийиси көридиған, дөләт пулини хәҗләп чәтәлләрдә саяһәт қилидиған имтиязларға игә қилған. Шундақла йәнә, болшевикларға ғалчилиқ қилидиған максим горкидәк әдипләрниму беқивелип алаһидә тәминатқа игә қилған. Хитай коммунист партийиси һазирму шунда қиливатиду.

Хитай пәнләр академийисиниң доклатиға қариғанда, хитай һөкүмити давалиниш расхоти дәп чүшүргән пулниң %80 дин сәккиз милйон 500 миң кадир пайдилиниду. Дөләт органлирида 2 милйон кадир 'кесәл' дегән нам билән узун муддәтлик арамда. 400 Миң кадир йил буйи дохтурханиларда кесәл карватлирини, меһманханиларни, һәшәмәтлик арамгаһларни игиләп ятиду. 'Үчкә вәкиллик қилимән' дәвалған бу кишиләр хәлқни болса 'лей феңдин өгиниш'кә, 'җапаға чидап көрәш қилиш'қа, 'һаятини вәтәнгә тәқдим қилиш'қа чақирип туриду.

Хәлқ өзлири җәмийәтни өзгәртмисә болмайдиғанлиқини һес қилмақта

Канадада чиқидиған 'юлтуз гезити' ниң баян қилишичә, хитайда өзини дуняға көз - көз қилиш қилиш үчүн хәлқниң пулини сәрп қилип һәшәмәтлик олимпик мусабиқиси өткүзгән, һазир йәнә аләм бошлуқиға адәм чиқарған вә униң бихәтәрликигә капаләтлик қилған коммунист хитай һөкүмити, мушу вақитта йәнә, өзиниң дөләт пуқралириниң кәлгүси әвладлирини тәминләйдиған йемәкликләрниң бихәтәрликигә капаләтлик қилмиғанлиқини, хәлқниң һаяти билән кари болмиғанлиқини испатлиди. Буни чүшәнгән хәлқ әмди җәмийәтни өзгәртмисә болмайдиғанлиқини һес қилмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.