Русийә қошунлири таҗикистанда йәнә 49 йил туриду

Уйғур елиниң җәнубий қошниси таҗикистан русийә билән һәрбий җәһәттин қайтидин зич бағлинишқа киришти.
Мухбиримиз үмидвар
2011.09.05
Islam-Kerimof-we-Medwedew-ottura-Asiya-305.jpg Русийә баш министири медведев ташкәнтни зиярәт қилғанда ислам керимоф билән сөһбәтлишиватқан көрүнүшләрдин бири. 2009-Йили 23-январда, ташкәнт.
AFP Photo

2-Сентәбир күни русийә президенти дмитрий медведев дүшәнбини зиярәт қилип, таҗикистан президенти имам алий рахман билән икки дөләт һәмкарлиқи, болупму һәрбий һәмкарлиқ мунасивитигә аит йеңи келишимләрни һасил қилди.

Таҗикистанниң асия-плус агентлиқиниң хәвәр қилишичә, дмитрий медвәдев билән имам алий рахман русийиниң таҗикистандики һәрбий базисиниң йәнә 49 йиллиқ мөһләт  билән мәвҗут болуп туруши һәққидә пүтүшүм һасил қилди. Келишим бойичә русийә таҗикистанни заманиви қорал-ярақлар билән тәминләйду вә таҗикистан армийисини өзгәртип тәйярлиқтин өткүзиду, шуниңдәк таҗикистандики “әйни” айродромини русийә билән таҗикистан бирликтә пайдилиниду.

Америка авазиниң хәвәр қилишичә, имам алий рахман билән дмитри медвәдевниң келишимидә йәнә таҗикистан-афғанстан арисидики 1300 километирлиқ чегра линийисини қоғдаш үчүн русийиниң қайтидин таҗикистанға һәрбий қошун әвәтиши көрситилгән.

Хәвәрдә ейтилишичә, нөвәттә, таҗикистанда русийиниң 6 миң нәпәр һәрбий хадими туруватқан болуп, бәлки русийиниң бу дөләттики һәрбий қошунини көпәйтиши мумкин . Имам алий рахман билән дмитри медведев икки дөләт һәмкарлиқиға юқири баһа бәргән болуп, медведев таҗикистанниң әзәлдин русийиниң истратегийилик шерики болуп кәлгәнлики һәмдә буниңдин кейинму шундақ болидиғанлиқини тәкитлигән.

У йәнә икки дөләт мунасивәтлириниң икки тәрәп һәмкарлиқ шәкли вә коллектип бихәтәрлик келишими тәшкилати, мустәқил дөләтләр һәмдостлуқи, шаңхәй һәмкарлиқи вә явро-асия иқтисадий иттипақи рамкилири астида тәрәққий қилидиғанлиқини билдүргән.
Фәрғанә учур ториниң йезишичә, 2-сентәбир таҗикистан пайтәхти дүшәнбә шәһиридә йәнә русийә, таҗикистан , пакистан вә афғанистандин ибарәт төт дөләт рәһбәрлириниң учришиши болуп өткән болуп, медведев, рахман, карзай вә зәрдари қатарлиқ төт президент җәм болуп, оттура вә җәнубий асия вәзийитини муһакимә қилған.

Медведев төт рәһбәр учришишиң хуласиси сүпитидә “мәркизий асия райониниң бихәтәрликини тәмин етиш җавабкарлиқи бу райондики дөләтләрниң вәзиписи” дәп көрсәткән, шуниңдәк ахирида русийә, таҗикистан, афғанистан вә пакистан президентлири бирләшмә баянат елан қилған һәмдә улар төт дөләтниң ташқи ишлар вә иқтисадий ишлар министирлиқлириниң бирләшмә алақә кеңиши билән сода-иқтисадий һәмкарлиқ хизмәт гурупписи қурушни қарар қилған.

Медведев русийиниң қирғизистан, таҗикистандики електр енергийисини афғанистан вә пакистанға йәткүзүш лайиһисигә қатнишидиғанлиқи һәмдә русийиниң бу қурулушқа мәбләғ селишқа тәйяр икәнликини җакарлиған.

Таҗикистан президенти има алий рахман русийә-қазақистан-қирғизистан –таҗикистан –пакистан төмүр йол линийиси қурушни тәшәббус қилған болуп, русийә президенти медведев буниң наһайити әһмийәтлик лайиһә икәнлики , бу қурулушқа һәтта хитайниму қошувелишни оттуриға қойған.

Мәлумки, совет иттипақи йимирилгәндин кейин, русийә армийиси таҗикистан-афғанистан чегрисини қоғдиған болуп, 1979-1989-йиллири афғанистанда уруш қилған москва 201-моторлашқан пиядиләр девизийиси афғанистан уруши ахирлашқандин кейин таҗикистанға орунлаштурулған иди.

2004-Йили русийә билән таҗикистан келишип, 201-моторлашқан девизийини өзгәртип, униң орнида русийиниң оттура асиядики әң чоң қуруқлуқ қисимлири һәрбий базисини қурған иди. Бу, “201-һәрбий база” дәпму аталған болуп, мәзкур базиниң вәзиписи , асаслиқи афғанистан-таҗикистан чегрисини қоғдаш болсиму, әмма униң русийиниң өзбекистан, таҗикистан , қирғизистан вә афғанистан райониға қаратқан һәрбий истратегийилик орунлаштуруши билән мунасивәтлик икәнлики мәлум.

Бу қетим дмитри медведев русийә армийисиниң таҗикистанда йәнә 49 йил мәвҗут болуп турушини қанунлаштурди шуниңдәк афғанистан, пакистан, таҗикистан рәһбәрлирини бир йәргә җәм қилип, русийиниң оттура асия, җүмлидин афғанистан районидики мәвҗутлуқиниң һечқачан ахирлашмайдиғанлиқини әскәртип қойған болса керәк.

Нөвәттә, афғанистандики талибанларниң һәрикити улғийип кетиватқан болуп, русийә, афғанистан, пакистан вә таҗикистан әгәр америка афғанистандин қошун чекиндүрсә, җәнубий асия районида талибанларни асас қилған радикал гуруппиларниң күчийип кетишидин әндишә қилмақта. Өткән йили таҗикистан-афғанистан чеграсида радикал гуруппилар билән таҗик чегра қошунлири арисида тоқунуш болуп, 20 дин артуқ таҗик әскири радикаллар тәрипидин йоқитилғандин кейин таҗикистан тәрәп өз чегрилирини қоғдаш үчүн русийидин ярдәм сориған иди.

Анализчиларниң тәһлил қилишичә, 1990-йиллардики қанлиқ ички урушни баштин кәчүргән таҗикистан рәһбәрлири өз һакимийитини сақлаш вә мустәһкәмләш үчүн йәнила русийигә таянмай мумкин әмәсликини тонуп йәткән. Русийиниң таҗикистанда һәрбий җәһәттин күчийиши униң афғанистан, өзбекистан, қирғизистан вә хитайға тәсир көрситиш күчини ашуридиғанлиқи үчүн таҗикистан русийиниң истратегийилик пиланида баштин ахири муһим орунни тутуп кәлгән.

Һазир русийиниң қирғизистан вә таҗикистанда һәрбий базиси мәвҗут болуп, өзбекистан биләнму һәрбий иттипақ келишиму түзгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.