Таҗикистан хитай көчмәнлиридин әнсиримәктә

Оттура асиядики сабиқ совет җумһурийәтлири мустәқиллиқ алғандин кейин, бу мәмликәтләрниң йәр - земини вә тәбиий байлиқлири башқа дөләтләрниң, шу җүмлидин қошна хитайниңму қизиқишини пәйда қилған иди. Совет иттипақиниң ғулиши вә оттура асия ишикиниң ечилиши биләнла оттура асия җумһурийәтлириниң хитай билән болған алақисидә йәр җидили вә қанунсиз көчмәнләр мәсилиси оттура чиқти.
Ихтияри мухбиримиз ойған
2011.11.23

Мәлумки, мушу йилниң бешида таҗикистан җумһурийити парламентиниң төвәнки палатаси тәрипидин хитай билән болған дөләт чегрисини бәлгиләш вә ениқлаш тоғрилиқ һөҗҗәтни тәстиқлиши нәтиҗисидә таҗикистанниң тағлиқ - бадашхан аптоном областидин 1,1 миң квадрат километир земин хитайға өткүзүп берилгән иди. Бу өз новитидә бир мунчә парламент әзалириниң һәм партийиләрниң наразилиқини туғдурған болуп, әмди бүгүнки күндә таҗикистанни хитайдин еқип кириватқан көчмәнләр әһвали биарам қилмақта.

Азадлиқ радиосида елан қилинған “ хитайларниң таҗикистанға аммиви кирип келиши” намлиқ мақалиниң аптори мизонабии холикзод мундақ дәп язған: “ яшаш шараитидики қалаймиқанлиқлар вә дунядики әң көп аһалилик хитайдин қанунсиз көчмәнләр саниниң өсүши өз аһалисини ишқа орунлаштуруш мәсилисини һәл қилалмайватқан кичиккинә таҗикистанни тәшвишләндүрмәктә. Таҗикистанниң көчмәнләр хизмити вәкиллири шуни тәкитләйдуки, базарларни толдуруватқан мәзкур таварлар вә әрзән әмгәк һәққи бәш йилдин кейин җиддий демографийилик мәсилигә айлиниду. Әгәр дүшәнбиниң мәркизий кочилирида маңидиған болсақ, иккидин вә үчтин сәйлә қилип йүргән хитай пуқралирини учритишқа болиду. Нәқ президент сарийи алдида аяқ кийим дукини ечивалған бир хитай тиҗарәтчиси “ таҗикистанда пәқәт әрзән тавар тәклип қилғанларла утуққа йетиши мумкин” дегән икән. У өзиниң бу һаяттин разилиқини, униң ишиға һечкимниң тосалғулуқ қилмайватқанлиқини һәм дукининиң херидарға толуп турғанлиқини ейтқан.”

Мақалә аптори әмди таҗик тиҗарәтчисиниң пикрини билдүргән һалда йәнә мундақ дәп язған: “сөһбәтдишимиз шуни ейттики, мубада әһвал мушундақла дәвамлишидикән, таҗик тиҗарәтчилиригә келәчәктә еғир болиду, уларниң бәзилири һәтта қара ишларғиму рази, әмма униму тепиш тәс болиду. Хитайлар я таҗик, я инглиз, я рус тилини билмәйду. Мумкин, онниң ичидин рус тилида бир аз сөзләләйдиған бир кишини тепишқа болидиғанду. Шуниңға қаримастин, хитайларни таҗик аилилиридиму көрүшкә болиду.” мизонабии холикзод шундақла кейинки тоққуз ай ичидила дүшәнбә туғутханилирида 13 балиниң туғулғанлиқини, уларниң анисиниң таҗик, атисиниң хитай миллитидин икәнликини, бәзи тегишлик органларниң мәлуматлири бойичә хитай көчмәнлириниң қануний рәвиштә кириватқанлиқини, әмма қәрәли пүтсиму, пара бериш арқилиқ қәрәллирини узартиватқанлиқини көрсәткән.

“ немис долқуни” елан қилған хәйрулла мирсайитофниң “ хитайлар таҗикистанниң көчмәнләр сияситини өзгәртмәктә” намлиқ мақалидә таҗикистан даирилириниң бир туташ көчмәнләр мәркизини қуруш арқилиқ хитайдин келиватқан көчмәнләр еқимини назарәт астиға алғанлиқи хәвәр қилинған. Көчмәнләр хизмитиниң мәлуматлириға қариғанда, таҗикистанда бир йерим миңға йеқин, әмди мустәқил анализчиларниң ейтишичә, 80 миңдин ошуқ хитай көчмини бар икән. Мақалидә ейтилишичә, таҗикистанниң көплигән чоң шәһәрлиридә хитай базарлири вә дуканлири ишләватмақта, хитай компанийилири болса асаси җәһәттин аптомобил йоллирини, тағ асти йоллирини, завутларни, енергийә обектилири вә енергийә линийилирини селиватмақта икән.

Анализчилар хитай пуқралириниң шәртнамә қәрәли аяқлашқандин кейинму чиқип кәтмәйватқанлиқини, һәтта бәзилириниң таҗикистан қануни билән тоқунуштин сақлиниш үчүн таҗик қизлириға өйлинишкә тиришиватқанлиқини тәкитлигән. Мақалә аптори бир қатар хәлқаралиқ тәшкилатларниң көчмәнләр мәсилиси билән шуғуллиниватқанлиқини, шундақла хитай көчмәнлири билән һөкүмәт орунлирила әмәс, бәлки йәрлик аһалә оттурисидиму келишмәсликләрниң йүз бериватқанлиқини, болупму ахирқи йилларда икки тәрәп пуқралири арисида аммиви тоқунушларму йүз берип, җинаий ишларниң қозғалғанлиқини, хитай пуқраллириниң болса мәмликәттин чиқириветилгәнликини хәвәр қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.