Тарим дәрясиниң төвән еқимидики бостанлиқларниң қумлишиш вә шорлишиш дәриҗиси еғирлашмақта

Уйғур ели екологийисиниң начарлишишиға тарим дәря вадисидики бостанлиқларниң бузғунчилиққа учриши әң зор тәсир көрсәткән дәп қаралмақта иди. Хәвәрләрдин мәлум болушичә, тарим дәряси төвән еқиминиң қумлишиш вә шорлишиш дәриҗиси йеқини йиллардин буян техиму еғирлашқан.
Мухбиримиз миһрибан
2010-06-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт, тарим дәрйаси вадисида өсидиған тоғрақ дәрихидин көрүнүш.
Сүрәт, тарим дәрйаси вадисида өсидиған тоғрақ дәрихидин көрүнүш.
www.youtube.com Дин елинди.

Тарим дәряси уйғур елиниң җәнубидики бостанлиқларни су билән тәминләйдиған асаслиқ дәряларниң бири. Тарим дәряси хитайдила әң узун ички қуруқлуқ дәряси болуп қалмастин, бәлки дунядики әң узун ички қуруқлуқ дәряларниң бири иди. Һалбуки, өткән әсирниң 60 - йиллиридин башлап, дәря бойлап ечилған зор көләмдики боз йәр, дәряниң юқири еқимиға қурулған су амбарлири, тарим нефитликидин қезиливатқан нефит вә тәбиий газ миқдариниң ешиши билән дәря вадисидики бостанлиқлар вәйран болушқа йүзләнгән.

Материяллардин мәлум болушичә, 1950 - йилларда дәрясиниң узунлуқи 1300 километирдин артуқ болуп, бу 1970 - йиллириға кәлгәндә қисқирап 900 километирға чүшүп қалған. Өткән әсирниң 60 - йиллирида тарим дәрясиниң төвән еқимиға еқип келидиған су 1 милярд 230 милйон куб литир болған болса, 70 - йилларда 670 милйон куб литирға, 1993 - йилиға кәлгәндә болса 120 милйон куб литирға чүшүп қалған. Һалбуки бу азғина суму биңтуәнниң дәря вадисиға қурған 14 квадрат километирлиқ дашихәй су амбириға киргүзүлүп, дәряниң төвән еқимидики уйғурлар олтурақлашқан300 километир даиридики җайларға су йәткүзүлмәйдиған һаләт шәкилләнгән.

Нәтиҗидә төвән еқимидики терилғу йәрләр қумлишип вә шорлишип бостанлиқ даириси барғанчә тарийип маңған. Тарим дәря вадисидики 240 миң гектар йәрдики тоғрақ қуруп кәткән. юлғун, сөк - сөк вә чүчүкбуя қатарлиқ чөл өсүмлүклириму барғанчә азийип, дәряниң төвән еқими чөллишишкә йүзләнгән.

Бүгүн, тәбиий җуғрапийә доктори мухтәр әпәнди зияритимизни қобул қилип өзиниң бу һәқтики қарашлирини оттуриға қойди. Мухтәр әпәнди 1993 - йилдин илгири шинҗаң университетида тарим дәря вадисидики районларниң екологийилик муһити һәққидә мәхсус тәтқиқат елип барған вә 1997 - йили японийә рисшо университетида тәбиий җуғрапийә илми бойичә докторлуқ унвани алған.

Мухтәр әпәнди сөһбәт җәрянида, тарим дәря еқини бойидики шорлишиш һәм қумлишишиниң дәриҗиси қанчилик? 1950 - йиллардики тарим вадисиниң әһвали қандақ иди? һазирчу? хитай көчмәнлирини асас қилған, биңтуән дәря еқимини игилигәндин буян, қанчилик бостанлиқ чөллишип кәтти? дегән мәсилиләр һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт