Toghraqliqlarning yoqilishidiki jinayetchi kim?

Ötken hepte xitay xewer menbeliride, maralbéshi nahiyisining mu'awin hakimi xudaberdi yunusning, nahiye tewesidiki 24 ming mo toghraqliqni kötüre bérishke testiq sélip, toghraqliqta boz yer échilip, toghraqliqning weyran bolushigha sewebkar bolghini üchün sotlan'ghanliqi heqqidiki xewer bérilgendin kéyin, Uyghur jem'iyitide inkas qozghaldi.
Muxbirimiz mihriban
2010.09.15
Qamaqqa-elinghan-Maralbeshi-nahiye-muawin-bashliqi-305 Astidiki süret, maralbéshi nahiyisining muawin hakimi xudaberdi yunusning, nahiye tewesidiki 24 ming mo toghraqliqni kötüre bérishke testiq sélip, toghraqliqta boz yer échilip, toghraqliqning weyran bolushigha sewebkar bolghini üchün türmide soraq üstidiki körünüshi. Üstidiki süret, shu boz yer échishni kötüre alghan xitay kishining hökümet tekshürüsh xadimlirigha boz yer meydanini körsitiwatqan körünüshi.
http://news.qq.com Din élindi.

Nöwette, Uyghurlar arisida "Maralbéshi nahiyisining hakimi toghraqliqni weyran qildi dep jazalandi, undaqta rayondiki toghraqlarni késip boz yer échip, 240 ming géktar yerdiki toghraqning qurup kétishige sewebchi bolghan bingtü'en qachan jazalinidu?" dégen'ge oxshash sadalar kücheymekte.

Xitay tilidiki "téngshün" qatarliq tor betlirining xewerliridin melum bolushiche, Uyghur aptonom rayonluq teptish mehkimisi, aptonom rayonluq dölet yer bayliqini qoghdash ishxanisining tekshürüsh doklatigha asasen, 2008 - yil, 1 - aydin 2010 - yil yilghiche délo turghuzup, tekshürüp éniqlash arqiliq, maralbéshi nahiye tewesidiki 30 ming mo toghraqliqning 24 ming mo qismining boz yer échilish sewebidin weyran qilin'ghanliqini éniqlap chiqqan.

Maralbéshi nahiyisining hakimi xudaberdi yunus shamal ormanchiliq meydanining bashliqi li shi'uwéy, meydanning partkom sékrétari, mu'awin bashliqi weli abduréhim qatarliqlargha ayrim - ayrim halda 3 yilliq qamaq jazasi bérilgen.

Xewerde yene toghraqliqning weyran qilinish jeryani hem munasiwetlik kishilerni eyiblesh sewebi mundaq bayan qilin'ghan: "2004 - yili, 2 - aydin 2007 - yili 1 - ayghiche bolghan ariliqta, shamal ormanchiliq meydanining bashliqi li shi'uwéy orman meydanining namida 39 kishi bilen kötüre bérish kélishimi tüzüp, maralbéshi nahiyisidiki toghraqliqning 70%ni igileydighan 17 ming mo yerdiki toghraqliqning boz yer échilip weyran bolushini keltürüp chiqarghan. Eyni chaghda nahiyining déhqanchiliq - ormanchiliq ishlirigha mes'ul bolghan mu'awin hakimi xudaberdi yunusning döletning orman bashqurush belgilimisige xilap halda, biwasite testiq sélishi bilen yene 7 ming modin artuq toghraqliq boz yer échilip weyran qilin'ghan. Netijide pütkül maralbéshi nahiyisi tewesidiki 30 ming mo toghraqliqning 24 ming mo qismi pütünley weyran bolghan."

Bu xewer tarqalghandin kéyin, Uyghur tor betliride küchlük munazire qozghalghan. Bu xewerning astigha yézip qoyulghan pikirlerning biride, "maralbéshi nahiyisining hakimi xudaberdi yunus toghraqlarning weyran bolushida mes'uliyiti bar dep jazalandi. Elwette, junggoning qanuni boyiche tebi'iy qoghdiliwatqan toghraqliqlarni weyran qilghuchilar jazalinishi kérek. Emma, 1960 - yildin buyan tarim deryasi wadisidiki bingtü'en teripidin késiwétilgen toghraqlarning sani yoq, bingtü'en yuqiri éqinda su menbesini tosuwalghanliqi üchün deryaning töwen éqinidiki toghraqliq qurup ketti. Buninggha kim jawabkar?" dep yézilghan.
 
Yawropadiki melum bir dölettin ziyaritimizni qobul qilghan bir Uyghur xanim özining ilgiri erkin rozining "bu yerde kéyinkilerningmu heqqi bar" namliq kitabini oqughinida kitabta tilgha élin'ghan, tarim wadisidiki toghraqlarning weyran bolushida derya wadisigha jaylashqan bingtü'enning köplep boz yer échishi seweb bolghanliqini bayan qilip, toghraqlarning weyran bolushida esli jawabkarliqni bingtü'en hem xitay hökümiti öz üstige élishi kéreklikini ilgiri sürdi.

Matériyallardin melum bolushiche, 1950 - yillarda deryasining uzunluqi 2300 kilométirdin artuq bolup, derya wadisi pütünley toghraqliq bilen qaplan'ghan iken. 60 - Yillardin bashlap bingtü'enning boz yer échishi netijiside, tarim deryasi qisqirap 900 kilométirgha chüshüp qalghan. Ötken esirning 60 - yillirida tarim deryasining töwen éqimigha éqip kélidighan su 1 milyard 230 milyon kub litir bolghan bolsa, 70 - yillarda 670 milyon kub litirgha, 1993 - yiligha kelgende bolsa 120 milyon kub litirgha chüshüp qalghan. Halbuki bu azghina sumu bingtü'enning derya wadisigha qurghan 14 kwadrat kilométirliq dashixey su ambirigha kirgüzülüp, deryaning töwen éqimidiki Uyghurlar olturaqlashqan 300 kilométir da'iridiki jaylargha su yetküzelmeydighan halet shekillen'gen. Tarim derya wadisidiki 240 ming géktar yerdiki toghraqliqmu qurup ketken.
 
Tebi'iy jughrapiye penliri doktori muxter ependi, ilgiri shinjang uniwérsitéti ishlewatqanda we yaponiyide oquwatqanda, tarim derya wadisidiki rayonlarning ékologiyilik muhiti heqqide mexsus tetqiqat élip barghan bolup, u tarim derya wadisidiki240 ming géktar yerdiki toghraqliqning qurup kétish sewebi heqqide toxtaldi.
 
Amérikidiki Uyghur ziyaliysi ilshat ependi maralbéshi nahiyisi hakimi xudaberdi qatarliq kishilerning jazalinishi heqqide öz qarishini bayan qilip, toghraqlarning weyran bolushida eng chong jawabkar dep qarilip kéliwatqan bingtü'enning hazirghiche jazalanmasliqining, xitay kommunist hökümitining ayrimichiliq siyasitining ipadisi ikenlikini ilgiri sürdi.

Ilshat ependi sözide yene, xitay hökümitining bingtü'en bilen maralbéshi nahiyisining hakimidek kishilerge bolghan tengsiz mu'amilisini sélishturup mundaq dédi: "xitay hökümitining toghraqliqlarning weyran bolushida esli jawabkarliqni üstige élishi kérek bolghan bingtü'endek chong yolwasni qoyup bérip, toghraqlarning weyran bolushida chiwinchilik roli bolghan xudaberdi yunusni jazalishi, yolwasni taqqa qoyup bérip chiwinni urup öltürgendek ish."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.