“хитай террорлуққа қарши урушни баһанә қилип уйғурларни бастурди”

Хитайда он йил ичидә 7000 киши террорлуқ билән әйиблинип қолға елинған. Әмма хитай террорлуққа қарши урушни өз ичидики сиясий өктичиләрни бир тәрәп қилиштики васитигә айландурувалған.
Мухбиримиз ирадә
2011.09.06
urumchi-weqesi-tutqun-305.jpg Хитай қораллиқ әскәрлириниң уйғурларни өйму-өй ахтуруп тутқун қилиш һәрикитиниң әмәлий көрүнүшлири. 2009-Йили июл.
RFA/Shu videodin elinghan korunush

Дуняниң вәзийитидә муһим бир бурулуш нуқтиси ясиған 11-сентәбир вәқәсиниң 10-йиллиқ хатирә күни йетип келиш алдида турған бир мәзгилдә 11-сентәбир вәқәсигә аит талаш-тартиштики мәсилиләр, җавабланмиған соаллар қайтидин күн тәртиптики йерини елип, бу һәқтики мулаһизиләр қайтидин улғийишқа башлиди. Бүгүн америкидики бирләшмә агентлиқи бу мунасивәт билән бир статистика доклати елан қилған болуп, доклатта бу тарихи он йил ичидә зади қанчилик кишиниң террор билән әйиблинип қолға елинғанлиқи, террорлуққа қарши урушниң бәзи дөләтләр тәрипидин суйиистемал қилинишиға охшаш вәқәләр һәққидә мәлуматлар берилгән.

Һәммимизгә мәлум болғандәк, 11-сентәбир вәқәсидин кейин йәр шари характерлик террорлуққа қарши туруш долқуни қозғалди. Буниң билән һәтта бәзи дөләтләр өз алдиға террорлуққа қарши күрәш қанунлирини мақуллап, уни иҗра қилишқа башлиди. Бирләшмә агентлиқиниң бу һәқтә тәйярлиған доклатидин мәлум болушичә, 11-сентәбир вәқәсидин кейин җәмий 120 миңға йеқин киши террорлуқ билән әйиблинип қолға елинған болуп, буниң ичидә 35 миң кишиниң җинайити рәсмий бекитилип, җазаға мәһкум қилинған. Әмма, бу йәрдә диққәт қилишқа әрзийдиғини шуки, бу 35 миң кишиниң бәзилири меһманхана вә аптобус партлитиш вәқәлиригә охшаш чоң партлитиш вәқәлирини елип барған кишиләр болса, бәзилири пәқәтла сиясий көз қаришини оттуриға қойғучилар яки намайиш қилғучилардур. Йәни көрүлгинидәк, террорлуққа қарши уруш бәзи дөләтләр тәрипидин өз ичидики сиясий өктичиләргә зәрбә беридиған васитигә айландурулған.

Бирләшмә агентлиқиниң дуня нопусиниң 70 пирсәнтини тәшкил қилидиған 66 дөләт үстидин елип барған статистика нәтиҗисидин қариғанда, дуня миқясида җәмий 35 миң 117 киши террорлуқ билән әйиблинип рәсмий қолға елинған. Буниң ичидә террорлуққа қарши урушқа башламчилиқ қиливатқан америкида 2 йерим миңдин ошуқ киши террорлуқ җинайити билән әйибләнгән. Әмма хитайда болса бу рәқәм нәччә һәссә йүксәк болуп, хитайда бу он йил ичидә 7 миң киши “үч хил күчләр” йәни террорчи, бөлгүнчи вә диний радикал дәп әйиблинип қолға елинған. Доклатта, хитайдики террорлуққа қарши урушниң асаслиқ нишаниниң уйғурлар икәнлики алаһидә әскәртилгән.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит бүгүн бу һәқтә радиомизға бәргән баянатида хитай һөкүмитиниң хәлқара террорлуққа қарши урушни баһанә қилип, өзлиридин һәммә җәһәттин пәрқлиқ болған бир милләтни бастуруп кәлгәнликини, он йил мабәйнидә қолға елинған, һөкүм қилинған яки йоқап кәткән уйғурларниң интайин көплүкини билдүрди.

Доклатта ейтилишичә, дуня бойичә қолға елинғанларниң делосиниң характеридин охшимиған дөләтләрниң террорға бәргән тәбириниңму охшимайдиғанлиқи көрүнүп туридиған болуп, хитай буниңдики типик мисалларниң бири. Бирләшмә агентлиқи бу һәқтә мундақ дәп баян қилиду:
-Хитай “дөләт бихәтәрликигә тәһдит селиш” тин ибарәт мүҗмәл бир уқумни террорлуқниң бир парчиси дәп қарайду. Хитайда бу җинайәт астида қолға елинғанларниң көпинчиси шәрқий түркистан дәп тонулидиған районда яшайдиған вә өзиниң мустәқиллиқи үчүн күрәш қиливатқан уйғурлардур. Бундин икки йил илгири, уйғур тор бәт саһиби дилшат пәрһат тор бәт зиярәт қилғучиларни сиясий мәзмундики мақалиләрни елан қилмаслиқ һәққидә агаһландурған болсиму, әмма униң тор бетигә намайиш һәққидики уқтуруш чапланған. Гәрчә пәрһат әтиси уқтурушни өчүрүп, бәлгиләнгән түзүм бойичә буни сақчи органлириға хәвәр қилған болсиму, у бәрибир йәнила қолға елинип, 5 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған.

Бирләшмә агентлиқи доклатида дилшат пәрһатниң америкида туруватқан акиси дилмурат пәрһатниң сөзигә йәр берип, хитай һөкүмитиниң уйғурлар тинчлиқ йоли билән елип барған һәрқандақ бир һәрикәтни террорлуқ билән әйибләйдиғанлиқини билдүргән.

Дилшат ришит әпәнди болса уйғурларниң террорлуққа қарши урушниң қурбаниға айланған бир милләт икәнликини әскәртип, хәлқара җамаәтни бу нуқтиға диққәт қилишқа вә хитайға уйғурлар үстидики бесимни азайтиш һәққидә бесим ишлитишкә чақирди.

Доклатта, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуққа мәсул алаһидә хадими мартин шенниң сөзигә йәр берилгән болуп, у сөзидә, хәлқара террорлуққа қарши һәрикәтниң террорни йоқитиш билән бирликтә, нурғун кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә сәвәб болғанлиқини, кишиләрниң әмди террорға қарши туруш үчүн елинған тәдбирләрниң әмәлийәттә кишилик һоқуққа вә террорни йоқитишқа зиянлиқ икәнликини тонуп йетишкә башлиғанлиқини билдүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.