Дуня тибәт қурултейиниң қараридики ' оттура йол ' дегән қандақ сиясәт ?

Муһаҗирәттики тибәтләр һиндистанниң шималидики тағ шәһири - дарамсалада ачқан дуня тебәт қурултейи 11 - айниң 22 - күни ахирлашти. Бу 6 күнлүк қурултай икки күн сртқа очуқ йиғин ачти, қалған 4 күндә йепиқ йиғин ачти.
Мухбиримиз вәли
2008.11.24
Dalay-lama-wekilliri-305.jpg Далай лама вәкиллири мухбирларни күтүвелиш йиғинида.
AFP Photo

Йиғинда 600 вәкил тибәтләрниң кәлгүси истиқбали һәққидә әстайидил һәм әтраплиқ музакирә елип барди.

Тибәттә йүз бәргән вәқәләрниң һәммисигә хитай һөкүмити җавабкар

Радиомиз мухбирлириниң дарамсаладин хәвәр қилишичә, муһаҗирәттики тибәт һөкүмитиниң парламинт башлиқи карма чофел бу қурултайда қобул қилинған 6 бәтлик қарар һәққидә тохтилип 'коммунист хитай тибәтни бесивалғандин кейин, тибәттә интайин қабаһәтлик сиясәт йүргүзди. Пиланлиқ вә мәқсәтлик һалда тибәтләрниң миллий муһитини, мәдәнийитини, динини йоқитишқа башлиди.

Вәтәнпәрвәрлик тәрбийә' дегән нам астида хитайдин кәң - көләмдә көчмән йөткәп, тибәтләрниң кишилик һоқуқини дәпсәндә қилди. Бу җәрянда, тибәтләрдә тәдриҗи һалда топлинип, коммунист хитай һөкүмитигә қарши һәр хил қаршилиқ һәрикәтләр қозғалди. Хитай һөкүмити бу йил 3 ‏ - айда тибәтләрни қанлиқ бастурғанлиқи буниң давами. Бу вәқәләрниң һәммисигә хитай һөкүмити җавабкар' деди.

Оттуз йилдин буян тибәт - хитай оттурисида елип берилған сөһбәтләр пүтүнләй нәтиҗисиз ахирлашти

Муһаҗирәттики тибәт һөкүмитиниң парламинт башлиқи карма чофел баянатида йәнә'оттуз йилдин буян тибәт - хитай оттурисида елип берилған сөһбәтләр пүтүнләй нәтиҗисиз ахирлашти. Далай лама пенсийигә чиқиштин бурун бизгә қилған нәсиһитидә, буниңдин кейин тибәтләр өзиниң кәлгүсини өзлири демократик асаста бәлгилисүн, дәп көрсәткән иди.

Биз бу қурултайда далай лама қоллинип келиватқан оттура йол сияситини давамлаштурушни вә буниңдин кейинму, далай ламаниң хәлқара вәзийәткә вә хитайниң тибәтләргә қаратқан сияситигә асасән оттуриға қойған йеңи тәшәббуслириниму қобул қилишни қарар қилдуқ'деди.

 Карма чофелниң баян қилишичә, коммунист хитай һөкүмити далай ламани тибәткә вәкиллик қилиш салаһийити йоқ дәп җакарлиған иди, бу қурултайда далай лама һәм тибәтләрниң сияси даһиси дәп қарар елинди' деди.

' Хитайниң тибәтләрниң миллий кимликини йоқ қилишқа һәргиз йол қоймаймиз'

Муһаҗирәттики тибәт һөкүмитиниң парламинт әзаси келсаң гелсен сөзидә 'бу қурултайдики ортақ сада 'биз хитайниң тибәтләрниң миллий кимликини йоқ қилишқа һәргиз йол қоймаймиз' дегәндин ибарәт болди.

Гәрчә һазир тибәтләрдә мустәқил болуш садаси наһайити күчлүк болсиму, әмма биз буниңдин кейин йәнила 'оттура йол сиясити' ни давамлаштуримиз ' деди.
'Оттура йол сиясити'дегән тибәтләр зораванлиқ болмиған күрәш шәклини қоллиниш арқилиқ өзиниң тәқдирини өзи бәлгиләш дегәндин ибарәт
Хитай һөкүмити бу қурултайниң 'оттура йол сиясити' қоллиниш дегән қарариға қарши чиқти. Хитайниң бирликсәп министири җу вейчүн бу қетимқи дуня тибәт қурултийиниң қарари һәққидә елан қилған баянатида 'далай ламаниң оттура йол дегини, әмәлийәттә тибәтни мустәқил қилиштин ибарәт' дәп җакарлиди.

Келсаң гелсенниң чүшәндүрүшичә, 'оттура йол сиясити'дегән тибәтләр зораванлиқ болмиған тинч күрәш шәклини қоллиниш арқилиқ өзиниң тәқдирини өзи бәлгиләш дегәндин ибарәт.

Дуня тибәт қурултейи йепиқ йиғин ечиватқанда, хитай һөкүмити өзиниң бир әмәлдарини вәзипидин қалдурди

Роейтерс агентлиқиниң баян қилишичә, дуня тибәт қурултейи йепиқ йиғин ечип тибәтләрниң кәлгүси һәққидә музакирә қилишқа башлиған һаман хитай һөкүмити өзиниң тибәт сиясити мәғлуп болғанлиқини, хитайниң тибәт ишлириға мәсул болуватқан әмәлдари би кени вәзипидин қалдурғанлиқини җакарлиған.

Шуниңдин кейин коммунист хитайниң бирликсәп миниситири дуня тибәт қурултейини әйибләп қаттиқ позитсийә ипадиләшкә башлиған.

Буниңдин кейин сөһбәт арқилиқ мәсилә һәл қилиштин үмид йоқ

Тибәт мәсилилирини тәтқиқ қиливатқан әркин тәтқиқатчи ваң лишоң әпәндиниң қаришичә, тибәтләр хитай билән сөһбәтлишиш арқилиқ мәсилә һәл қилалмайду. Хитай һөкүмити һазир тибәтләрниң оттура йол сияситигиму қарши чиқти.

Гәрчә һазир һәр икки тәрәп сөһбәт дәрвазиси тақалди демигән болсиму, әмма буниңдин кейин йәнә сөһбәт елип берип мәсилә һәл қилиштин үмид күтмәйду.

Хитайниң дөләт мудапиә миниситири йеқинда хитай - һиндистан чегрисиға берип қәбрә сүпүрмәкчи

Үрүмчи кәчлик гезитиниң баян қилишичә, җуңго дөләт мудапиә миниситири ляң гуаңлйе 1962‏ - йили хитай - һиндистан уруши болғанда, урушқа қатнашқан 54 ‏ - корпусниң қомандани иди. Униң йеқинда, әйни вақитта уруш болған җайға берип, қәһриманларни әсләп қәбрә сүпүрмәкчи болғанлиқи һиндистан һөкүмитини әндишигә салди.

Һиндистан һөкүмити буни тәһдит характерлик һәрикәт дәп қарап, буниңға тақабил туруш үчүн, өзиниң гезитлиридә атом уруши йүз бериш мумкинлики һәққидә мақалиләр елан қилишқа башлиди.

Хәвәрдә ейтилишичә йәнә, һиндистан қисимлири хитай билән чегрилинидиған җайларда йол ясап, тонил қезип, 'ялқун' бәлгилик башқурулидиған бомбилирини орунлаштурмақта. Әмма бу хәвәрни язған мухбирниң қаришичә, хитай билән һиндистан оттурисида тоқунуш йүз бәрсә тағларда әмәс, бәлки деңизда йүз бериши мумкин.

'Тоғра бәлгиләнгән сиясәт тибәт хәлқини хәтәрдин сақлайду'

С н н мухбири соттанниң йеңи деһлидин хәвәр қилишичә, тибәтләр һазир өзлириниң кәлгүсини өзи бәлгиләш йолиға меңишқа башлиди. Болупму тебәт яшлириниң мустәқиллиқ садаси барғансири күчәймәктә.

Бирләшмә агентлиқиниң баян қилишичә, тебәт мәсилиси 1949 ‏ - йилидин буян коммунист хитай һөкүмитигә бир муһим риқабәт болуп келиватиду. Бу риқабәт һазир техиму күчләнмәктә. Далай лама бундақ әһвал астида, муһаҗирәттики тибәт һөкүмитиниң сиясәт бәлгиләшкә әһмийәт беришни тәкитләп 'тоғра бәлгиләнгән сиясәт тибәт хәлқини хәтәрдин сақлайду' дегән.



Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.