Чиңхәйдики намайиштин кейин тибәт язғучиси воесер қаттиқ назарәт астида яшимақта

Хитай даирилири йеқиндин буян хитайдики кишилик һоқуқ актиплириға болған назарәтни йәниму күчәйткән.
Мухбиримиз миһрибан
2010.12.03
Woeser-305 Тибәт язғучиси воесер
RFA/Mihriban

Тибәт аял язғучиси воесер файсбок торида 2010- йил 19-өктәбир чиңхәйдә йүз бәргән тибәт оқуғучилириниң намайишидин кейин, сақчи даирилириниң көп қетим телефон арқилиқ уни агаһландурғанлиқини, өзиниң интернет, телефон, елхәт алақилириниң һөкүмәт даирилири тәрипидин тәкшүрүлүпла қалмастин, униң елхәт адреси арқилиқ башқиларға вируслуқ хәт әвәтилгәнликини ашкарилиди.

Тибәт аял язғучиси воесер тибәтләр арисидила тонулған язғучи болуп қалмастин, бәлки хитай һәм хәлқарадиму нами көп тәриплинидиған язғучи һәм кишилик һоқуқ актиплиридин һесаблиниду. Униң язмилирида тибәтликләрниң нөвәттики әһвалиға мунасивәтлик сәзгүр мәсилиләр ипадиләнгини үчүн, воесер йәнә хитай һөкүмити тәрипидин тәһтид астиға елиниватқан язғучиларниң бири.

Воесер йеқинда файсбоктики тор бекитидә, йеқиндин буян өзигә қаритилған назарәт һәм тәкшүрүшниң йәниму күчәйтилгәнликини баян қилди. У әйни чағдики әһвални баян қилип мундақ язиду.

 ” 10- айниң бешида мән туғқанлиримни йоқлаш үчүн лхасаға бардим. Дәсләпки күнләрдә шәһәр вәзийитиниң 2008-йили март ейиға қариғанда хели азадә икәнликини һес қилған идим. Әмма, 10-айниң 19-күнидин кейин мән турған кәнтниң коча еғизиға сақчилар тошуп кәтти. Улар 2008- йилидики март вәқәси мәзгилидикидинму көп иди. Сақчи аптомобиллири җиддий сигнал берип кочиларда айлинип йүрәтти. Шәһәр асминида болса һәр күни қуяш көтүрүлүши биләнла бир нәччә тик учар таки мән лхасадин айрилғанға қәдәр шәһәр асминида толиму пәс учуп, чарлаш елип баратти. Биз һәммимизгә шу нәрсә ениқки, бу бир хил һәйвә вә қорқутуш иди. Бу қандақтур аз сандики кишиләргила қаритилған болмастин, бәлки уларниң таиписидин болмиған бизгә, пүтүн милләткә қаритилғандәк қилатти “

Воесер сөзини давамлаштуруп өзи учриған әһвалларни мундақ баян қилиду.” 19-өктәбир күни чиңхәйдики тибәт оқуғучилири, өлкилик һөкүмәтниң тибәт маарипини ислаһ қилиш қарариға наразилиқ билдүрүп намайиш қилди. Оқуғучилар әмәлийәттә тибәт маарипини хитайлаштурушқа қарши намайиш қилған иди. Бу қетимқи намайиш 2008-йили март ейида лхасада йүз бәргән тибәтләрниң наразилиқ намайишидин кейинки йәнә бир қетимлиқ зор көләмлик намайиш болди. Әмма, бу қетимқи намайишниң пәрқи шу болдики намайиш қилғучилар пүтүнләй мәктәп формиси кийгән он нәччә яшлиқ балилар болди. Шуңа һөкүмәт даирилири бир һәптә давамлашқан бу намайишни 2008- йили йүз бәргән тибәтләр намайишини бир тәрәп қилғандәк қаттиқ қоллуқ билән бир тәрәп қилиш усулини қоллинишқа амалсиз қалған болса керәк. Әмма, дәл мушу күнләрдә мән ана юртум тибәттә һәм чиңхәй өлкисидә зиярәттә идим. Шуңа намайиш йүз бәргәндин кейин сақчи даирилириниң назарити һәм түрлүк агаһландурушлириға учридим.”

Воесер әйни күнләрдә өзиниң ери ваң лишуң әпәнди билән лхаса кочилирида йүргән мәзгилидә сақчи аптомобиллири, қораллиқ сақчилар, алаһидә сақчилар, пуқрачә кийингән дөләт бихәтәрлик хадимлири болуп 1000дин артуқ кишиниң кочида чарлап йүргәнликини көргән әһвални баян қилип, ваң лишуң әпәндиниң өзигә дегән сөзини нәқил қилип мундақ язиду.

“ваң лишиуң маңа, ғәрб дөләтлиридин кәлгән саяһәтчиләр бу мәнзирини көрсә, тибәтни тәбиий һалдила хитайниң мустәмликиси дәп чүшиниду. Өзини қалтис күчлүк дәп чағлиған компартийә һөкүмити үчүн өзини ниқаблашниң һаҗити қалмиғандәк қилиду” деди.

Воесерниң баян қилишичә, 19-өктәбир күни лхасада чиңхәй оқуғучилириниң намайиш қиливатқанлиқи һәққидики хәвәрни аңлиған чеғида, униң тор бекити туюқсиз паләч һалға чүшүп қалған. Шу күни у әркин асия радиоси һәм америка авазиниң зияритини қобул қилип, өзиниң тибәт оқуғучилириниң намайиши һәққидики қарашлирини билдүргән. Әнә шундин кейинла лхаса сақчи даирилириниң воесерға болған назарити техиму күчәйтилип, униң лхасадики паалийәтлиригә чәклимә қоюлған.

Воесер лхасадики сақчи идарисиниң өзигә телефон қилип, тәһдит салғанлиқини мундақ баян қилиду.

“31-өктәбир күни әтигән саәт 11дин 11 минут өткән мәзгилдә 1398990059 номурлуқ қол телефондин бирәйлән мениң қол телефонумға телефон қилди, у өзиниң лхаса шәһәрлик сақчи идарисидин икәнликини ейтқандин кейин, мени дәрһал сақчи идарисигә келишкә буйруди. Мән сәвәбини сүрүштүрсәм, у мәндин бәзи әһвалларни игилимәкчи икәнликини ейтти. Мән униңға сақчиханиға беришниң зөрүрийити йоқлуқини ейттим. У шу чағда мени агаһландуруп, сақчи идарисигә келишиң әлвәттә зөрүр. Сән өзүңниң немә ишларни қилғанлиқиңни яхши билисән деди. Мән униңға өзүмниң қанунға хилап һечқандақ иш қилмиғанлиқимни. Әмма, иши болса униң өзиниң мунасивәтлик рәсмийәтләрни елип келишини ейттим. Шу чағда у әлвәттә биз барлиқ рәсмийәтләрни елип йениңға келимиз. Деди”
Игилишимизчә, воесер бейҗиңға қайтип кәлгәндин кейинму даириләр униңға қаритилған назарәтни һечқачан бошаштурмиған. Униң язмилири елан қилинидиған тор бекити давамлиқ тақақлиқ һаләттә турғандин башқа, униң телефони һәм елхәт алақилири тәкшүрүлгән. Һәтта униң нами арқилиқ униң достлири һәм уни қоллиғучиларға вируслуқ хәтләр әвәтилип, уларниң блог һәм електронлуқ хәт сандуқлири паләч һалға чүшүрүп қоюлған.

Воесер бу һәқтә файсбокта 26- ноябир күни көпчиликни агаһландуруп, воесер намида кәлгән йолланмиларни ачмаслиқни әскәрткән шундақла өзи сәвәбидин достлириниң аваричилиққа учриғанлиқидин әпсуслинидиғанлиқини һәм достлиридин кәчүрүм сорайдиғанлиқини билдүргән.

 Хитай вәзийитини көзәткүчиләрниң қаришичә, һазир хитайда пуқраларниң кишилик һәқ- һоқуқлири әң еғир дәпсәндичиликкә учраватқан мәзгил дейишкә болидикән. Нөвәттә хитайдики кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә пикир баян қилғучи зиялийлар, язғучи-сәнәткарлар, һөкүмәт даирилири тәрипидин давамлиқ тәкшүрүш обйекти қилинип, уларниң сирт билән болған барлиқ алақилири тәқиб астиға елинмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.