'Tibetler xitay belgilep bergen dalayni qobul qilmaydu'

Tibet rohaniy dahiysi dalay lama, düshenbe küni tibetliklerning " dalay lama" tüzümi heqqide toxtilip, bundin kéyin "dalay lama tüzümi"ning xelqning rayi boyiche yürgüzülse bolidighanliqini yene bir qétim otturigha qoyghandin kéyin, metbu'atlar bu mesile heqqidiki munazirilerni élan qilishqa bashlidi.
Muxbirimiz mihriban
2010-02-24
Share
Dalay-lama-Washingtonda-muxbirlar-yighini-305 Süret, dalay lamaning 18 - féwral küni washingtonda, muxbirlarni kütüwélish yighinida muxbirlarning soallirigha jawap bériwatqan körünüshlerdin biri.
AFP Photo

Tibet rohaniy dahiysi dalay lama, 22 - féwral küni amérikining los - anjilis shehiride muxbirlarning ziyaritini qobul qilip," eger tibet xelqi "dalay lama"liqni ewladmu - ewlad ötünüp bérish tüzümini emdi muhim emes dep qarisa, bu tüzümni toxtitishqa bolidu. Ehwaldin qarighanda xitay hökümiti hazir "dalay lama tüzümi" ge mendinmu bekrek köngül bölüwatqandek qilidu" dégen.

Hazirqi dalay lama , tibetlerning lama dinidiki 14 -nöwetlik " dalay lama" si bolup, u bu yil 7 - ayda 75 yashqa kiridiken. U xitay kommunist hökümiti tibetke bésip kirishtin ilgiri tibetning eng yuqiri diniy dahiysi we siyasiy hökümrani bolup, 1959 - yili tibette xitay kommunist hökümitige qarshi partlighan tibet qozghilingidin kéyin, hindistanning darimsala rayonigha ketken idi. Shundin kéyin xitay kontrolluqidiki tibet rayonida ewladmu - ewlad dawamliship kéliwatqan dalay lama tüzümi üzülüp qalghan idi.

Dalay lamaning katipi chimé cho'ékyapsning amérika awazi radi'osigha bildürüshiche, dalay lamaning " dalay lama tüzümi" heqqide toxtilishi birinchi qétimliq ish emes iken. Chimé cho'ékyaps mundaq dégen: "dalay lamaning bu sözni qilishi yéngiliq emes. U ilgirimu bu gepni qilghan idi. 1969 - Yilila bu heqte toxtalghan idi. Uning démekchi bolghini " eger bu tüzümni tibet xelqi dawamlashturushni xalisa dawamlashtursa bolidu" démekchi. Hazir bu tüzümni yürgüzüwatqanlar peqetla tibetlerla emes, belki mongghullar hem hindistandiki bir qisim hindilar arisidimu bu xil tüzüm bar."

Dalay lamaning tibet diniy fondining bashliqi dawar seyrinmu tibet xelqining yenila dalay lama tüzümining dawamlishishini arzu qilidighanliqini bildürüp mundaq dédi: "tibet xelqi üchün élip éytqanda, tibet xelqi elwette 'dalay lama tüzümi'ning dawamlishishini arzu qilidu. Chünki tibet xelqining diniy eqidisidin élip éytqanda 'dalay lama' tibetlikler üchün xelqni qoghdighuchi bir ilah süpitide teriplinidu. Shunga 13 - esirdin bashlap bu tüzüm ewladmu - ewlad dawamliship kéliwatidu."

Dalay lamaning katipi chimé cho'ékyaps dalay lamadek bir dahiyning tibet xelqi üchün tolimu muhimliqini tekitlesh bilen bille, xitay kommunist hökümiti tibetler üchün teyinlep bergen her qandaq bir " dalay lama" namzatini tibet xelqining étirap qilmaydighanliqini bildürdi: "eger tibetning hazirqi weziyiti özgermise, tibet rayoni yenila hazirqidek ehwalda tursa, u halda xitay kommunist hökümiti özliri teyinligen dalay lama namzatini tibetlerge diniy dahi qilip téngishi mumkin. Bu xil ehwalni tibetlikler qobul qilalmaydu. Buni peqet tibetlerla emes, belki tibetlerning lama dinigha étiqad qilidighan her qandaq bir lama dini muritimu qobul qilalmaydu."

Tibetlerde diniy we hökümet ishlirini bashquridighan 2 dahi bolup, ularning biri "dalay lama" yene biri "benchen lama" idi. 1989 - Yili benchen érdiniy ölgendin kéyin dalay lama 11 - nöwetlik benchen lama namzatini körsitip bergen idi, emma xitay hökümiti dalay lama körsitip bergen " benchen lama" ni nezerbend astigha élip, öz aldigha yene bir "benchen lama" hem " dalay lama" namzatini belgiligen bolup, xitay kommunist hökümitining tibetlerning iradisige xilap halda tibetlerning diniy dahiylirini belgilep bérish qilmishi, lama dinigha étiqad qilidighan tibet xelqi hem mongghullar teripidin shundaqla dunya jama'etchiliki teripidin qattiq eyiblinip kéliwatqan idi.

Dalay lamaning katipi chimé cho'ékyaps sözining axirida, dalay lamaning köp qétim, dalay lamadin ibaret bu tüzümde, dalay lamaning asasen diniy dahiyliq wezipisini üstige élishi kéreklikini, tibetlerde bundin kéyin diniy dahiy bilen siyasiy dahiyning ayriwétilishi lazimliqini tekitlep, tibetning siyasiy dahiysini xelq démokratik usulda saylap chiqishi zörürlükini otturigha qoyghanliqini bayan qildi.

U hazir xitay hökümitining tibetlerge siyasiy jehettinla hökümranliq qilish bilenla cheklenmestin , belki tibetlerning diniy dahiylirinimu kommunist partiye belgilep bérish arqiliq, tibet xelqining kishilik heq ‏ - hoquqlirini éghir depsende qiliwatqanliqini eyiblep, tibet xelqining xitay belgilep bergen "dalay lama" hem "benchen lama" larni hergizmu qobul qilmaydighanliqini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet