Tunistiki yan'ghin bashqa diktatorlargha tutishishi mumkinmu?

Shimaliy afriqa döliti bolghan tunista, xelqning ishsizliq we parixorluqqa qarshi bir aygha yéqin dawam qilghan naraziliq heriketliri netijiside, mezkur döletni 23 yil diktatoriliq bilen bashqurghan prézidént zeynel abidin bin aliy qattiq-yumshaq wasitiler ishqa yarimighandin kéyin, axiri se'udi erebistanigha qéchishqa mejbur boldi.
Ixtiyariy muxbirimiz kamil
2011-01-21
Share
Zine_El_Abidine_Ben_Ali_cropped-305 Shimaliy afriqa döliti bolghan tunisning prézidént zeynel abidin bin aliy.
en.wikipedia.org

Tunisni uzun yil qattiq qolluq bilen bashqurghan bin aliy hakimiyitining birdinla ghulap chüshüshi dunyadiki bashqa diktatorlarni chöchütken bolsa, amérika, gérmaniye, kanada qatarliq gherb döletlirini we shundaqla bin alining en'eniwi dosti fransiyinimu memnun qildi.

Kanada tashqi ishlar ministiri lawranké kannon aldinqi küni bayanat élan qilip,tunista yéngidin qurulghan birleshme milliy hökümetni, iqtisadiy islahat élip bérish,démokratik tüzülmini ishqa ashurush we kishilik hoquqqa hörmet qilishqa chaqirdi. Adette herbiy siyasiy özgirish yüz bérip, hakimiyette almishish bolghanni hésabqa almighanda, diktatoriliqning dadidin baligha miras qélishi en'enige aylan'ghan ereb dunyasida, prézidént bin aliy siyasiy özgirish bilen emes, belki xelqning isyani bilen aghdurulghan tunji ereb diktatoridur.

Paytext kochilirida harwisini sörep, seyyare köktat sétish arqiliq jénini jan étip kelgen uniwérsitétni püttürgen bir neper ishsiz yashning, birdin ‏- bir ümidi bolghan harwisini saqchilarning tartiwélishi we buninggha narazi bolghan bu yashning üstige bénzin chéchip özini köydürüwélish weqesi-- zulumdin jaq toyghan, sewri qachisi tügigen xelqni isyanigha ündigen, ot tutruqluq rol oynighanidi.

Bin alini ongda qoyghan eng muhim weqe bolsa, wikiliks tor béti arqiliq otturigha chiqqan prézidént, ayali we ularning jemetlirining iqtisadi parixorluqigha a'it, amérikiliq diplomatlarning yazmiliri idi. Bu mexpiy belgilerde tunistiki yuqiri nisbettiki ishsizliq, ijtima'iy adaletsizlik we bin aliy a'ilisining döletning iqtisadi menbelirini mafiye sheklide changgiligha kirgüzüshliri tilgha élin'ghan bolup, uningda bin aligha "ziqi toshqan rehber" dep baha bérilgen. Gerche tunis da'iriliri en'eniwi axbarat wasitilirini qattiq kontrol qilip, hökümdarning jinayetlirige a'it matériyallarning tarqilishini tosqan bolsimu,lékin bularning féysbok,twitter we yotubqa oxshash ijtima'iy uchur wasitiliri arqiliq keng tarqilishini toluq chekliyelmidi.

Gherbning yéngi téxnikisi bin alining halakitini tizlitish rolini oynidi. Saqchilarning basturush heriketliri bolsa, yan'ghin üstige bénzin chéchishtin bashqa ishqa yarimidi. Bin aliy 1987-yilida herbiy siyasiy özgirish bilen hakimiyetni qoligha alghanda, bu dölette démokratik tüzülmini ishqa ashurushqa wede qilghan bolsimu, lékin u yenila öz diktatorluqini qurdi. U siyasiy reqiblirining köplirini zindanlarda tutti yaki sürgün'ge yollidi.Saqchilar pütün xelqning téléfonlirini tingshidi. Axbarat wasitiliri bolsa bin aliy we ayaligha medhiyiler yaghdurup, ularni perishtiler qilip xelqqe teshwiq qildi.

Shundaq bolushigha qarimay, bin aliy hiyliger diktator idi. U kishilerde bu memlikette"démokratiye bar iken" dégen tuyghunimu peyda qilalidi. Bolupmu u pütün hünirini, heqiqiy öktichi partiyilerning éghzigha yügen sélip qoyup,özi qurghan siyasiy partiyiler arqiliq"démokratiye oyuni"ni oynashta körsetti. Shunga u shimaliy afriqidiki gherbke mayil rehber dep qaraldi. Bin alining pütün oyunliri 23 yilla berdashliq berdi. Diktatoriliq peqet heywe bilen öre turidighan, emeliyette bolsa ich-ichidin chak ketken tüzüm ikenliki hemmige ayan bolsimu, bin alining bundaq tiz zawalliqqa yüz tutushini héchkim oylap baqmighanidi.

Xitay metbu'atliri bin alini siyasiy tüzülme mesiliside, gherbning démokratiyisini qarighularche qoghlashmastin, siyasiy démokratiyini memliketning emeliy ehwaligha tetbiq qilghan dölet rehbiri dep kökke kötürgenidi. Kanada k t w téléwiziyisining ziyaritini qobul qilghan kanada atlantik komitétining tetqiqatchisi harlan ullman bin aliy tragédiyisining ereb diktatorlirini sarasimige sélipla qalmastin, xitaynimu chöchütkenlikini, xitay da'irilirining xelqning tunisni örnek élishidin ensirewatqanliqini, shunga ularning féysbok, twittergha oxshash uchur wasitilirige bolghan kontrolluqni téximu kücheytkenlikini we tunistiki weqelerni xewer qilishni chekligenlikini eskertti.

Tunistiki weqelerning ereb dunyasidiki bashqa padishahliq tüzümdiki döletlerge nisbeten bir qeder erkin bolghan misir, i'ordaniye we süriyige oxshash döletlerge kéngiyish mumkinchiki ilgiri sürülmekte. Bin aliy hakimiyitining gherb döletliri ichide fransiye we italiyiler bilen munasiwiti eng yaxshi idi. Lékin bin alining "béshigha kün chüshken"de bu ikki döletmu uninggha tetür qaridi, hetta ular uning bu döletlerde yerlishish telipini ret qildi. Shundaq bolsimu, bin aliy we ayalini yenila ametlik diktatorlar déyishke bolidu. Chünki, ular chi'oséskularning aqiwitige qalmidi.1990-Yili ruminiye diktatori nikola chi'osésku xelqning isyanidin kéyin, ayali bilen chet'elge qachqanda, öktichiler teripidin qolgha élinip, étip tashlan'ghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet