' Туранилар вә пан - туранизм ' намлиқ тарихй әсәр истанбулда нәшир қилинди

"Туранилар вә пан - туранизм" дегән тарихй әсәр әхмәт йәсәвий фондиға қарашлиқ йәсәвий нәширият тәрипидин нәшир қилинди.
Мухбиримиз арслан
2008.12.01
Pan-turanizim-kitap-305.jpg "Туранилар вә пан - туранизм" дегән тарихй әсәр әхмәт йәсәвий фондиға қарашлиқ йәсәвий нәширийат тәрипидин нәшир қилинған болуп, сүрәт, китапниң муқава көрүнүши.
RFA Photo / Arslan
Бу китаб әслидә 20 ‏ - әсирниң башлирида әнгилийиниң дөләт бихәтәрлик оргини M15 ниң хадимлири оттура асияни айлинип йүрүп топлиған учур ахбарат болуп, M15 ниң хадимлири түркий системидики милләтләрниң өрүп адәтлири, ирқий, тили, дини, мәдәнийити, тарихий, нопуси вә җуғрапийиси тоғрисида тәтқиқат елип барған, бу учур ‏ - ахбаратлар доклат шәкилдә тәйярлап әйни дәвирдики әнгилийә падишаһлиқиға сунулған.

Кейин бу учурлар рәтлинип китаб шәкилдә енгилиз тилида, 1919 ‏ - йили "туранилар вә пантуранизм һәққидә қолланма " дегән намда нәшир қилинған. Китабниң муқависиға "интайин мәхпий" дегән сөзләр йезилған.

Бу китаб уйғурлар һәққидиму тарихий әһмийәтлик тәпсили мәлуматларни өз ичигә алған.

Бу китаб шенул дурғун вә гонҗа байрақдар дегән шәхсләр тәрипидин түркчигә тәрҗимә қилинған, әһмәт йәсәвий фондиға қарашлиқ йәсәвий нәширияти тәрипидин 2008 ‏ - йили истанбулда нәшир қилинған. Бу китабниң түркчә тәрҗимисигә "енгилиз бихәтәрлик оргини M15 ниң туранилар вә пантуранизм һәққидики қарашлири" дәп нам берилгән.

Китабта көрситишичә, туран парисчә сөз болуп, асияда яшайдиған түркий системидики хәлқләр тәрипидин тарихта қурулған туран импиратурлуқини билдүрүшни мәқсәт қилидикән, китабта, "туран миладийиниң 1000 ‏ - йиллирида оттура асиядики җәйһун вә аму дәряси бойлиридин руминийә чегрисиғичә, хитай вә хотәнгичә созулған чоң тупрақларни өз ичигә алиду" дейилгән. Һәмдә туран вә иран чегриси афғанистанниң җәнубидики арал деңизидин айрилидиғанлиқи йезилған.

Бу китаб асаслиқи 6 бөлүмдин тәркип тапқан болуп, биринчи бөлүми, түрк уқуминиң мәниси тоғрисида, түркий системидики хәлқләрниң ирқий келип чиқиши, миллити,, тили, дини, өрүп адити, нопуси, тарихй вә мәдәнийәтлири һәққидә тәпсили мәлуматларни өз ичигә алған. Иккинчи бөлүмидә болса, түркий хәлқләрни бәш асасий қисимға айриған болуп, һәр бир қисимни бир қанчә ирққа айрип чүшәнчә бәргән.

366 Бәтлик бу китабта пантүркизм һәққидә тохтилип мундақ дейилгән: пантүркизмниң асасий мәқсити, түрк империйисиниң асасида түркий системидики милләтләрниң пүткүл хәлқлири бирлишиш, түркләрниң әсли ана юрти пәқәт түркийә вә түркистан биләнла чәклинип қалмай техиму кәң түрдә әбәдийлик бир туран дөлитини қуруп, дуняға етирап қилдурушқа урунуш, ислам дунясиниң асаси күчи болған түркләрниң мусулманлар үчүн мустәқиллиқини қолға кәлтүрүш", 6 ‏ - бөлүмидә болса түркләр вә түркий системидики, уйғур, қазақ, қирғиз, өзбек, түркмән, қирим татарлири, ноғай, қатарлиқ 42 милләтниң өрүп адити, тили, дини, мәдәнийити, тарихий, җуғрапийиси, һәққидә тохталған.

Китабта, түркий хәлқләрниң нопуси һәққидә тохтилип мундақ дейилгән, 1914 ‏ - йилдики истатистикиларға қариғанда дунядики пүткүл түркләрниң омуми нопуси 48 милйон болуп, 26 милйони асияда, 22 милйони явропада яшайду, дейилгән

Китабта йәнә асиядики түркләрниң 6 милйони хитай һакимийити астида, 8 милйон 200 миң түрк русийә һакимийити астида, 3 милйон 500 миң түрк иранда вә 8 милйон түрк кичик асия йәни османийә импературлуқида яшайду" дейилгән.

Китабта йәнә оттура асия түрклирини тилға алғанда биринчи қатарда уйғурлар һәққидә тохталған, оттура асия түрклириниң җәнуби қисми уйғурлар дәп тонулған. Бу аталғу явропада 6 ‏ - вә 7 ‏ - әсирләрдә тонулған вә явропада уйғурларға Par Excellence йәни "мукәммәл түркләр" дәп баһа берилгән.

Китабниң бәзи темилирида уйғурларни қирғизчә вә моңғулчә "сартлар" дейилидиған хәлқ дәп атиған, улар 7 ‏ - вә 8 ‏ - әсирдә уйғур императорлуқи қурған уйғурларниң әвладлири дәп атиған, бәзи йәрләрдә болса, таранчилар дәп атиған, хитай 1858 ‏ - йили шәрқий түркистанни ишғал қилип, или вадиси вә ғулҗа шәһрини идарә қилғанда шәрқий түркистанниң җәнубида хитай һакимийитигә қарши чиққан шәхсләрни сияси җинайәтчи дәп төһмәт қилип, 6000 миңдин артуқ хәлқни ғулҗа вә или дәрясиниң икки қирғиқиға сүргүн қилған, бу кишиләр кейин таранчилар дәп аталған, ғулҗа вә или вадисидики уйғурларниң сани 1914 ‏ - йилидики истатистикиларда 40000 нәпәр, дәп баян қилинған.

Китабта оттура асия җуғрапийиси, түрклириниң нопуси вә тили һәққидә тохтилип мундақ дейилгән: " оттура асия түрклири асаслиқи асияниң шәрқий җәнубида йәни шәрқий түркистанда яшайду, шәрқий түркистан адәттә хитай - түркистан дәпму атилиду. Шәрқий түркистанниң шимали тияншан тағлири, җәнуби коенлун тағлири, ғәрбий памир тағлири билән қапланған, шәрқий тәрипи хитайниң гәнсу райони билән чегрилиниду, бу районда тәклимакан чөли бар. Җуғрапийә җәһәттин шәрқий түркистан дәп аталсиму, хитай һакимийити идарә қилип кәлмәктә, шәрқий түркистанниң үч тәрипи түрк нопусини өз ичигә алған дөләтләр билән чегридаш, әмма қумул шәһири хитайлар хами дәп нам бәргән район хитайларниң чегрисидур. Хами хитайчида чегра мәнисини билдүриду. Қумулда уйғурлар вә өзбекләр яшайду, уларда түркләрниң алаһидиликлири көпрәк учрайду."

Китабта уйғурларниң нопуси һәққидә мундақ йезилған: "шәрқий түркистанда асаслиқи сартлар яшайду, моңғул вә қирғизлар уйғурларниң әвладлирини сартлар дәп атайду, шәрқий түркистандики сартларниң нопуси вамбирий дегән шәхсниң тәхмин қилишичә 1885 ‏ - йили ‏‏бир милйондин артуқ. Таҗиклар, афғанлар, һиндилар, моңғуллар, хитайлар вә туңганларниң сани аз болуп уларни қошқанда шәрқий түркистанниң омумий нопуси 1873 - йили форсйит дегән шәхсниң тәхмин қилишичә ‏‏бир милйон икки йүз миң әтрапида икән."

Китабта йәнә уйғурларниң тили һәққидә тохтилип мундақ дейилгән: "шәрқий түркистан түрклири уйғурларниң әвладлиридур . Уйғурлар ғәрипкә көчүшкә башлиғанда шу йәрдә яшап қалған түркләрдур. Шәрқий түркистанда түрк шивиси болған чағатай түрк тили қоллинилиду. Бу тил оттура асиядики өзбек тили, хусусән фәрғанә өзбеклириниң тили билән охшишип кетиду. Һәтта һәр икки районниң тил - йезиқи охшаштур. Уйғур, өзбек тиллири қериндаш тил дәп қарилиду. Шәрқий түркистанлиқларда һәқиқий түрк характерини көргили болиду, ғәрбтики қериндашлириға қариғанда техиму аддий, ақкөңүл келиду. Қәшқәр, йәркәнт вә хотән хәлқи нәччә йүз йил манҗу вә хитай зулумлириниң тәсири астида яшиған болсиму уларда ялғанчилиқ вә һелигәрлик аз учрайду."

Мәзкур китабта йәнә хитай һакимийәтниң бесим қилиши, районниң иқтисадиға зиян селиши хәлқниң намрат қелишиға сәвәп болғанлиқи, баҗ ‏, алваң ‏ - ясақларниң деһқанлар билән йәрлик аһалиләргә йүкләнгәнлики үчүн хәлқ хитай һакимийитидин нарази икәнлики, йәрлик хәлқниң тилини билмигән хитай әмәлдарлири уларни кәмситип һақарәт қилидиғанлиқи, улар билән тәрҗиман арқилиқ мунасивәт қуридиғанлиқи сөзләнгән.

Бу китабта йәнә уйғурларниң тарихи һәққидә тохтилип мундақ дейилгән: " уйғурлар 744 - йили вә 840 - йиллар арисида оттура асияда уйғур императорлуқини қурған. Уйғурлар адәттә шаманизм диниға етиқад қилип кәлгән 10 ‏- әсирдә қараханийларниң падишаһи султан сутуқ буғрахан ислам динини қобул қилғандин кейин ислам динини дөләт дини қилип бекиткән. 1220 - Йили чиңгизхан түркистанни ишғал қилған, темур 1389 - йили шәрқий түркистанда еғир дәриҗидә қирғин қилип бузғунчилиқ елип барған. Хитайлар 1858 - йили шәрқий түркистанни ишғал қилған. Ғәрбий түркистандики мусулманлар хитай һакимийитини ағдуруп ташлаш үчүн һуҗум қилип, 1825 ‏ - йили, 1830 ‏- йили вә йәнә 1847‏ - йиллири бир қанчә қетим уруш қилип, урушта хитайлар үстидин ғәлибә қилған. Кейин 1857 ‏- йили бир ички уруш чиққан болуп, хитайлар бу пурсәттин пайдилинип шәрқий түркистанға уруш ачқан, бир қанчә ай урушқандин кейин шәрқий түркистанни йәнә бесивалған. Шундақ қилип 1864 ‏- йили манҗулар хитайларға қарши қозғилаң көтүрүши билән ташкәнтлик яқуп бәгниң қоманданлиқида шәрқий түркистанлиқлар хитайға қарши уруш қилип хитайларни шәрқий түркистандин қоғлап чиқарған. яқуп бәгниң шәрқий түркистан һакимийити 1877 - йилиғичә давам қилған. яқуп бәгниң оттура асия ислам императорлуқини қуруш хияли униң өлүми билән ахирлашқан. Кейин оғуллири өз ара чүшүнүш һасил қилалмай адавәтлишип қалған. Бу пурсәтни ғәнимәт билгән хитайлар, 1878 - йили йәнә бир қетим шәрқий түркистанни бесивалған."

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.