' Turanilar we pan - turanizm ' namliq tarixy eser istanbulda neshir qilindi

"Turanilar we pan - turanizm" dégen tarixy eser exmet yesewiy fondigha qarashliq yesewiy neshiriyat teripidin neshir qilindi.
Muxbirimiz arslan
2008.12.01
Pan-turanizim-kitap-305.jpg "Turanilar we pan - turanizm" dégen tarixy eser exmet yesewiy fondigha qarashliq yesewiy neshiriyat teripidin neshir qilinghan bolup, süret, kitapning muqawa körünüshi.
RFA Photo / Arslan
Bu kitab eslide 20 ‏ - esirning bashlirida en'giliyining dölet bixeterlik orgini M15 ning xadimliri ottura asiyani aylinip yürüp toplighan uchur axbarat bolup, M15 ning xadimliri türkiy sistémidiki milletlerning örüp adetliri, irqiy, tili, dini, medeniyiti, tarixiy, nopusi we jughrapiyisi toghrisida tetqiqat élip barghan, bu uchur ‏ - axbaratlar doklat shekilde teyyarlap eyni dewirdiki en'giliye padishahliqigha sunulghan.

Kéyin bu uchurlar retlinip kitab shekilde én'giliz tilida, 1919 ‏ - yili "turanilar we panturanizm heqqide qollanma " dégen namda neshir qilin'ghan. Kitabning muqawisigha "intayin mexpiy" dégen sözler yézilghan.

Bu kitab Uyghurlar heqqidimu tarixiy ehmiyetlik tepsili melumatlarni öz ichige alghan.

Bu kitab shénul durghun we gonja bayraqdar dégen shexsler teripidin türkchige terjime qilin'ghan, ehmet yesewiy fondigha qarashliq yesewiy neshiriyati teripidin 2008 ‏ - yili istanbulda neshir qilin'ghan. Bu kitabning türkche terjimisige "én'giliz bixeterlik orgini M15 ning turanilar we panturanizm heqqidiki qarashliri" dep nam bérilgen.

Kitabta körsitishiche, turan parische söz bolup, asiyada yashaydighan türkiy sistémidiki xelqler teripidin tarixta qurulghan turan impiraturluqini bildürüshni meqset qilidiken, kitabta, "turan miladiyining 1000 ‏ - yillirida ottura asiyadiki jeyhun we amu deryasi boyliridin ruminiye chégrisighiche, xitay we xoten'giche sozulghan chong tupraqlarni öz ichige alidu" déyilgen. Hemde turan we iran chégrisi afghanistanning jenubidiki aral déngizidin ayrilidighanliqi yézilghan.

Bu kitab asasliqi 6 bölümdin terkip tapqan bolup, birinchi bölümi, türk uqumining menisi toghrisida, türkiy sistémidiki xelqlerning irqiy kélip chiqishi, milliti,, tili, dini, örüp aditi, nopusi, tarixy we medeniyetliri heqqide tepsili melumatlarni öz ichige alghan. Ikkinchi bölümide bolsa, türkiy xelqlerni besh asasiy qisimgha ayrighan bolup, her bir qisimni bir qanche irqqa ayrip chüshenche bergen.

366 Betlik bu kitabta pantürkizm heqqide toxtilip mundaq déyilgen: pantürkizmning asasiy meqsiti, türk impériyisining asasida türkiy sistémidiki milletlerning pütkül xelqliri birlishish, türklerning esli ana yurti peqet türkiye we türkistan bilenla cheklinip qalmay téximu keng türde ebediylik bir turan dölitini qurup, dunyagha étirap qildurushqa urunush, islam dunyasining asasi küchi bolghan türklerning musulmanlar üchün musteqilliqini qolgha keltürüsh", 6 ‏ - bölümide bolsa türkler we türkiy sistémidiki, Uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, türkmen, qirim tatarliri, noghay, qatarliq 42 milletning örüp aditi, tili, dini, medeniyiti, tarixiy, jughrapiyisi, heqqide toxtalghan.

Kitabta, türkiy xelqlerning nopusi heqqide toxtilip mundaq déyilgen, 1914 ‏ - yildiki istatistikilargha qarighanda dunyadiki pütkül türklerning omumi nopusi 48 milyon bolup, 26 milyoni asiyada, 22 milyoni yawropada yashaydu, déyilgen

Kitabta yene asiyadiki türklerning 6 milyoni xitay hakimiyiti astida, 8 milyon 200 ming türk rusiye hakimiyiti astida, 3 milyon 500 ming türk iranda we 8 milyon türk kichik asiya yeni osmaniye impératurluqida yashaydu" déyilgen.

Kitabta yene ottura asiya türklirini tilgha alghanda birinchi qatarda Uyghurlar heqqide toxtalghan, ottura asiya türklirining jenubi qismi Uyghurlar dep tonulghan. Bu atalghu yawropada 6 ‏ - we 7 ‏ - esirlerde tonulghan we yawropada Uyghurlargha Par Excellence yeni "mukemmel türkler" dep baha bérilgen.

Kitabning bezi témilirida Uyghurlarni qirghizche we mongghulche "sartlar" déyilidighan xelq dep atighan, ular 7 ‏ - we 8 ‏ - esirde Uyghur impératorluqi qurghan Uyghurlarning ewladliri dep atighan, bezi yerlerde bolsa, taranchilar dep atighan, xitay 1858 ‏ - yili sherqiy türkistanni ishghal qilip, ili wadisi we ghulja shehrini idare qilghanda sherqiy türkistanning jenubida xitay hakimiyitige qarshi chiqqan shexslerni siyasi jinayetchi dep töhmet qilip, 6000 mingdin artuq xelqni ghulja we ili deryasining ikki qirghiqigha sürgün qilghan, bu kishiler kéyin taranchilar dep atalghan, ghulja we ili wadisidiki Uyghurlarning sani 1914 ‏ - yilidiki istatistikilarda 40000 neper, dep bayan qilin'ghan.

Kitabta ottura asiya jughrapiyisi, türklirining nopusi we tili heqqide toxtilip mundaq déyilgen: " ottura asiya türkliri asasliqi asiyaning sherqiy jenubida yeni sherqiy türkistanda yashaydu, sherqiy türkistan adette xitay - türkistan depmu atilidu. Sherqiy türkistanning shimali tiyanshan taghliri, jenubi ko'énlun taghliri, gherbiy pamir taghliri bilen qaplan'ghan, sherqiy teripi xitayning gensu rayoni bilen chégrilinidu, bu rayonda teklimakan chöli bar. Jughrapiye jehettin sherqiy türkistan dep atalsimu, xitay hakimiyiti idare qilip kelmekte, sherqiy türkistanning üch teripi türk nopusini öz ichige alghan döletler bilen chégridash, emma qumul shehiri xitaylar xami dep nam bergen rayon xitaylarning chégrisidur. Xami xitaychida chégra menisini bildüridu. Qumulda Uyghurlar we özbékler yashaydu, ularda türklerning alahidilikliri köprek uchraydu."

Kitabta Uyghurlarning nopusi heqqide mundaq yézilghan: "sherqiy türkistanda asasliqi sartlar yashaydu, mongghul we qirghizlar Uyghurlarning ewladlirini sartlar dep ataydu, sherqiy türkistandiki sartlarning nopusi wambiriy dégen shexsning texmin qilishiche 1885 ‏ - yili ‏‏bir milyondin artuq. Tajiklar, afghanlar, hindilar, mongghullar, xitaylar we tungganlarning sani az bolup ularni qoshqanda sherqiy türkistanning omumiy nopusi 1873 - yili forsyit dégen shexsning texmin qilishiche ‏‏bir milyon ikki yüz ming etrapida iken."

Kitabta yene Uyghurlarning tili heqqide toxtilip mundaq déyilgen: "sherqiy türkistan türkliri Uyghurlarning ewladliridur . Uyghurlar gheripke köchüshke bashlighanda shu yerde yashap qalghan türklerdur. Sherqiy türkistanda türk shiwisi bolghan chaghatay türk tili qollinilidu. Bu til ottura asiyadiki özbék tili, xususen ferghane özbéklirining tili bilen oxshiship kétidu. Hetta her ikki rayonning til - yéziqi oxshashtur. Uyghur, özbék tilliri qérindash til dep qarilidu. Sherqiy türkistanliqlarda heqiqiy türk xaraktérini körgili bolidu, gherbtiki qérindashlirigha qarighanda téximu addiy, aqköngül kélidu. Qeshqer, yerkent we xoten xelqi nechche yüz yil manju we xitay zulumlirining tesiri astida yashighan bolsimu ularda yalghanchiliq we héligerlik az uchraydu."

Mezkur kitabta yene xitay hakimiyetning bésim qilishi, rayonning iqtisadigha ziyan sélishi xelqning namrat qélishigha sewep bolghanliqi, baj ‏, alwang ‏ - yasaqlarning déhqanlar bilen yerlik ahalilerge yüklen'genliki üchün xelq xitay hakimiyitidin narazi ikenliki, yerlik xelqning tilini bilmigen xitay emeldarliri ularni kemsitip haqaret qilidighanliqi, ular bilen terjiman arqiliq munasiwet quridighanliqi sözlen'gen.

Bu kitabta yene Uyghurlarning tarixi heqqide toxtilip mundaq déyilgen: " Uyghurlar 744 - yili we 840 - yillar arisida ottura asiyada Uyghur impératorluqini qurghan. Uyghurlar adette shamanizm dinigha étiqad qilip kelgen 10 ‏- esirde qaraxaniylarning padishahi sultan sutuq bughraxan islam dinini qobul qilghandin kéyin islam dinini dölet dini qilip békitken. 1220 - Yili chinggizxan türkistanni ishghal qilghan, témur 1389 - yili sherqiy türkistanda éghir derijide qirghin qilip buzghunchiliq élip barghan. Xitaylar 1858 - yili sherqiy türkistanni ishghal qilghan. Gherbiy türkistandiki musulmanlar xitay hakimiyitini aghdurup tashlash üchün hujum qilip, 1825 ‏ - yili, 1830 ‏- yili we yene 1847‏ - yilliri bir qanche qétim urush qilip, urushta xitaylar üstidin ghelibe qilghan. Kéyin 1857 ‏- yili bir ichki urush chiqqan bolup, xitaylar bu pursettin paydilinip sherqiy türkistan'gha urush achqan, bir qanche ay urushqandin kéyin sherqiy türkistanni yene bésiwalghan. Shundaq qilip 1864 ‏- yili manjular xitaylargha qarshi qozghilang kötürüshi bilen tashkentlik yaqup begning qomandanliqida sherqiy türkistanliqlar xitaygha qarshi urush qilip xitaylarni sherqiy türkistandin qoghlap chiqarghan. Yaqup begning sherqiy türkistan hakimiyiti 1877 - yilighiche dawam qilghan. Yaqup begning ottura asiya islam impératorluqini qurush xiyali uning ölümi bilen axirlashqan. Kéyin oghulliri öz ara chüshünüsh hasil qilalmay adawetliship qalghan. Bu pursetni ghenimet bilgen xitaylar, 1878 - yili yene bir qétim sherqiy türkistanni bésiwalghan."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.