'Түрки тиллар дивани' пүтүн түркий хәлқләр үчүн әнгүштәрдур

Уйғурларниң 11 - әсирдә өткән улуғ тилшунас алими мәһмуд қәшқириниң "түрки тиллар дивани" намлиқ шанлиқ әсәри уйғурлар үчунла әмәс, бәлки барлиқ түркий хәлқләрниң өтмүшини, уларниң әҗдадлириниң өрп - адәтлирини, шу вақиттики тилини, аймақлар оттурисидики шевә пәрқлирини, тарихини, пәлсәписини вә әдәбиятини тәтқиқ қилишлири үчүн әң ишәнчлик вә җанлиқ мәнбә болуп кәлмәктә.
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2010-02-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Туркийидә сақлиниватқан " диван луғәт турки " ниң әң кона нусхиси.
Туркийидә сақлиниватқан " диван луғәт турки " ниң әң кона нусхиси.
RFA Photo / Erkin Tarim

Дотсент доктур йүсүф тәпәлий билән сөһбәт

Түркийиниң ақ деңиз университети түрк тили факултетиниң устази дотсент доктур йүсүп тәпәлий бизниң сөһбитимизни қобул қилған иди. У "түрки тиллар дивани"ниң әһмийити тоғрилиқ мундақ деди:" мәһмуд қәшқири улуғ әсәри "түрки тиллар дивани" да 11 - әсирдики түрк аймақлириниң сөзлишидиған шевилири қандақ икәнлики вә өрп - адәтлири қайси шәкилдә икәнлики һәққидә тәпсилий мәлумат бәргәнниң сиртида, шу заманлардики түркий хәлқләрниң һәр бир аймиқи тоғрилиқ әтраплиқ мәлуматларни бериду. Мәсилән: оғузлар мундақ қилиду, қарлуқлар мундақ қилиду, уларниң адити мундақ дегәнгә охшаш. Шуңа "түрки тиллар дивани" пүтүн түркий хәлқләрниң тарих, пәлсәпә, мәдәнийәт, тил - йезиқ, әдәбият қатарлиқ бир мунчә тарихий мираслирини тәтқиқ қилиш үчүн бирдин ‏ - бир әнгүштәри болуп кәлмәктә. Шу сәвәбтинму бу шанлиқ әсәр ялғуз түркий хәлқләр үчүнла әмәс, бәлки башқа тәтқиқатчилар үчүнму әң ишәнлик мәнбә болуп кәлмәктә."

"Түрки тиллар дивани"ниң йезилишидики мәқсәт

Дотсент доктур йүсүп тәпәлий йәнә мундақ деди: "түрки тиллар дивани" әслидә әрәбләрниң шу вақиттики түрк тилини өгиниши үчүн йезилған болсиму, берилгән мисаллар җанлиқ мисаллардин болған. Мәсилән: мәһмуд қәшқири қандақла бир мавзу һәққидә тохталғинида, униңға шаирларниң шеирлиридин, хәлқ мақал - тәмсиллиридин, истилаһлардин мисалларни бәргән. Шу сәвәбтинму бу әсәр һазирму илим дунясида өз тәсирини сақлап қалған. Мәһмуд қәшқири өзи һәққидә тохтилип, " бу әсәрни йезиш җәрянида пүтүн түрк аймақлири йәрләшкән шәһәр, қишлақларни бир - бирләп кезип чиқтим, аңлиғанлиримни қолиқимға йәрләштүрдүм " дәйду. Андин бу әсәрни түрк тилини башқиларға өгитиш мәқсити билән язғанлиқини оттуриға қойиду. Һәр һалда әсәрни йезиштин мәқсәт башқиларға түрк тилини өгитиштин башқа, түрк тилиниңму әрәб тилидин қелишмайдиған бир тил икәнликини оттуриға қоюш мәқсәт қилинған дейишкә болиду. Мундин башқа, мәһмуд қәшқири бу әсәрдә хәлқниң ичидики билимләрдин хәвәр бериш арқилиқ түркләргә биринчи еғиздин мәлумат бәргән киши һесаблиниду. Шуңа түркий хәлқләр өзлириниң өтмүшлирини тәтқиқ қилиш вә билиш үчүн "түрки тиллар дивани" ға муһтаҗ болиду. Мәһмуд қәшқири қараханийлар сулалисиниң шаһзадиси болуш сүпити билән шу заманларда бир шаһзадиниң хәлққә вә җәмийәткә қандақ нәзәрдә қариғанлиқини биливелишимиз үчүнму бизгә муһим билимләрни бериду. Бу әсәр йәнә қараханийлар заманида шаһзадиләрниң қандақ қилип һәр тәрәптин мәлуматлиқ қилип йетиштүрүлгәнлики һәққидиму бизни қиммәтлик мәлуматлар билән тәминләйду."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт