Түркийә бирмидики арақан мусулманлириға ярдәм қилмақта

Йеқиндин бери бирмидики мусулманлар билән буддистлар оттурисидики тоқунушқа түрк мәтбуатлири кәң көләмдә йәр бәрмәктә. Түркийә дөлити вә түркийидики аммивий тәшкилатлар бирмидин қечип қошна дөләтләрдә панаһлиқ тилигән кишиләргә ярдәм боюмлири әвәтмәктә.
Ихтияри мухбиримиз әркин тарим
2012-08-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Түркийә инасний ярдәм вәқпиниң шәрқий җәнуби ася дөләтлиригә мәсул мудири сайит демир әпәнди бирмидики арақан мусулман пәрзәнтлири билән биллә
Түркийә инасний ярдәм вәқпиниң шәрқий җәнуби ася дөләтлиригә мәсул мудири сайит демир әпәнди бирмидики арақан мусулман пәрзәнтлири билән биллә
RFA/Erkin Tarim


Арақан мусулманлири билән будистлар оттурисидики тоқунуш қачан, қандақ пәйда болған? буниң сәвәби немә? һәрқайси дөләтләр, болупму мусулман дөләтлири арақанлиқ мусулманларға ярдәм қиливатамду? буниң уйғур мусулманлири дучар болуватқан бесим билән охшайдиған тәрипи барму? бу мусулманлар дучар болуватқан инсан һәқлири дәпсәндичиликлирини азайтиш үчүн дуня дүләтлири немиләрни қилиши керәк?

Бу һәқтә көз қаришини елиш үчүн, түркийә инасний ярдәм вәқпиниң шәрқий җәнуби ася дөләтлиригә мәсул мудири, 8 йилдин бери көп қетим арақанға берип кәлгән сайит демир әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

У, бирмидики мусулманлар билән буддстлар оттуридики тоқунушларниң түп йилтизи немә дегән соалимизға мундақ җаваб бәрди:

- Бирмадики йәрлик хәлқ бу йәрдики мусулманларниң йәрлик әмәсликини вә енгилиз ишғалийити мәзгилдә бу районға һиндистандин мусулманларниң йөткәп келингәнликини вә енгилизлар қайтқан болғачқа, йөткәп келингән у мусулманларниңму кетиши керәкликидә чиң туриду. Бу йәрдә тилға елиниватқан мусулманлар арақан мусулманлиридур. Бирмида башқа йәрлик мусулманларму бар болуп, уларға һечким қарши турмайду. Һөкүмәт болса рәсмий сиясәт йүргүзүш арқилиқ арақан мусулманлириниң һиндистанға қайтишини тәләп қилмақта, бу һәм хәлқниңму истики.

Соал: бирмидики мусулманларниң иҗтимаи, иқтисади әһвали һәққидә қисқичә сөзләп бәрсиңиз ?

- Бирмадики мусулманларниң иҗтимаи, иқтисади әһвали толиму начар. Чүнки, арақан мусулманлири бирма дөлити тәрипидин нормал пуқра сүпитидә қобул қилинмайду. Һөкүмәт уларни бу дөләттә панаһлиниватқан дәп қарайду. Уларниң кимлики нормал пуқраларниң кимлики билән охшимайду. Уларниң кимликидә бу дөләтниң пуқраси әмәслики алаһидә әскәртилиду. Дөләтниң буларға йүргүзүватқан ирқий айримчилиқ сиясәтлири вә арақан йезилирида елип бериватқан буддистлаштуруш сиясити сәвәбидин йүзмиңларчә арақан мусулманлири бирминиң арақан вилайитидики лагирларда яшайду. Ундин башқа, бенгалдики лагирлардиму йүзмиңларчә арақан мусулманлири яшимақта. Арақанлар гәрчә бурун иқтисади әркинликкә игә болған болсиму, әмма 1962 - йилидики һәрбий өзгириштин кейин, мусулманларниң тәвәликидики барлиқ карханилар омумға өткүзүш сияситиниң қоли билән тартип елинди. Бу сәвәбтин арақанлар толиму әпсус, деһқанчилиқ билән һаятини қамдимақта. Ениқки, бу мусулманларниң нурғунлиған иҗтимаий һоқуқиму өз қолида әмәс. Улар бир йезидин йәнә бир йезиға бериш үчүнму дөләттин рухсәт елиши керәк. Уларниң илим елиш һәққиму йоқ. Пәқәтла толуқ оттура мәктәпкичә оқуялайду. Университетларға кирәлмәйду. Толуқ оттура дипломиниң арқисида дөләт органлири етирап қилмайду дәйдиған әскәртиш бәлгиси бар. 1982 - Йилидин бери уларниң мәсчит селиши чәкләнгән. Өз алдиға шәхсий туралғуму салалмайду. Пәрзәнт көрүштиму чәклимә бар. Бир аилидә әң көп дегәндә икки бала болуши керәк. Йәнә техи бир арақанлиқ мусулман кархана қурмақчи болса, чоқум бир буддстқа ширик болуши лазим. Уларға қарита мана мушуниңға охшиған нурғунлиған бесим сиясәтлири йүргүзүлмәктә. Буларниң сәвәби бир амал қилип бу мусулманларни бу дөләттин тәздүрүп кәткүзиветиш.

Соал: булар билән биллә чиқишип өтүшни халайдиған, уларниң әркинликини қолиға беришни қоллайдиған һечқандақ бир сиясәтчи йоқму?

- Нобел тинчлиқ мукапатиға еришкән аял сиясәтчи әнсаң сучи ханим бурун мушу хил баянатларни елан қилған. Бу баянатида бирмида яшаватқан пүткүл хәлқ бу дөләттә охшаш һәқ - һоқуққа саһип, һәммәйләнниң бу дөләттә бәравәр яшаш һуқуқи бар дегәндәк пикирләрни оттуриға қойған. Әмма қәтлиамдин кейинла бу аялму бу һәқтә тохталмас болди вә мухбирларниң бу һәқтики һечқандақ соалиға җаваб бәрмиди. Болмиса бирмилиқларниң ичидиму виҗдани бар буддст сиясәтчиләрму бар. Улар мусулманларниң һәқсиз өлтүрүлгәнликини қобул қилишиду. Әмма, шуан һөкүмәт бешидики партийә армийиниң қоллишида болғанлиқи үчүн, у сиясәтчиләрму амал йоқ, бу сиясәтни қобул қилишқа мәҗбур.

Соал: инсаний ярдәм вәқипиниң пүткүл дунядики зулум тартиватқан хәлққә қиливатқан ярдимидин һәммәйләнниң хәвири бар. Бизму бурун улар һәққидә программа ишлигән идуқ. Сиз нурғун қетим бирмиға берип кәлдиңиз. Түрк қизилай болсун, мәйли инсаний ярдәм вәқипи болсун, түркләр бирмидики мусулманларға қандақ ярдәм қиливатиду?

- Толиму әпсус, биз арақан райониға кирәлмәйватимиз. Чүнки, бу район чәкләнгән райондур. Срттин һечқандақ бир киши бу йәргә кирәлмәйду. Шуңа бизниң ярдәм обийектимиз арақандин қечип чиқип бенгал лагирида яшаватқан арақан мусулманлири билән чәклинип қалди. Биз лагирдики қериндашлиримизға озуқлуқ, дезинфиксийә, сағламлиқ буюмлири қатарлиқларни йәткүзүп туруватимиз. Қачқанлар йениға һечнәрсә алалмиғанлиқи үчүн, амал қилип уларниң һаятини сақлишиға ярдәм қилишимиз керәк. Биз буниңға тиришиватимиз. Ундин башқа йетим балиларға игә чиқиш вә лагирларда мәсчит вә мәктәпләрни қуруш ишлирини пиланлаватимиз. Қолимиздин келишичә, уларниң мәвҗудлуқини сақлиялишиға ярдәм қолимизни сунимиз. Шәрқий түркистан дөлитиму йерим әсирдин буян хитайларниң мустәмликиси сүпитидә нурғунлиған бесим сиясәтләрниң қурбаниға айланмақта. Буниңға қарита дуня мусулман әллири ярдәм қолини узитиши керәк.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт