Türkiye birmidiki araqan musulmanlirigha yardem qilmaqta

Yéqindin béri birmidiki musulmanlar bilen buddistlar otturisidiki toqunushqa türk metbu'atliri keng kölemde yer bermekte. Türkiye döliti we türkiyidiki ammiwiy teshkilatlar birmidin qéchip qoshna döletlerde panahliq tiligen kishilerge yardem boyumliri ewetmekte.
Ixtiyari muxbirimiz erkin tarim
2012-08-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye inasniy yardem weqpining sherqiy jenubi asya döletlirige mes'ul mudiri sayit démir ependi birmidiki araqan musulman perzentliri bilen bille
Türkiye inasniy yardem weqpining sherqiy jenubi asya döletlirige mes'ul mudiri sayit démir ependi birmidiki araqan musulman perzentliri bilen bille
RFA/Erkin Tarim


Araqan musulmanliri bilen budistlar otturisidiki toqunush qachan, qandaq peyda bolghan? buning sewebi néme? herqaysi döletler, bolupmu musulman döletliri araqanliq musulmanlargha yardem qiliwatamdu? buning Uyghur musulmanliri duchar boluwatqan bésim bilen oxshaydighan teripi barmu? bu musulmanlar duchar boluwatqan insan heqliri depsendichiliklirini azaytish üchün dunya dületliri némilerni qilishi kérek?

Bu heqte köz qarishini élish üchün, türkiye inasniy yardem weqpining sherqiy jenubi asya döletlirige mes'ul mudiri, 8 yildin béri köp qétim araqan'gha bérip kelgen sayit démir ependi bilen söhbet élip barduq.

U, birmidiki musulmanlar bilen buddstlar otturidiki toqunushlarning tüp yiltizi néme dégen so'alimizgha mundaq jawab berdi:

- Birmadiki yerlik xelq bu yerdiki musulmanlarning yerlik emeslikini we én'giliz ishghaliyiti mezgilde bu rayon'gha hindistandin musulmanlarning yötkep kélin'genlikini we én'gilizlar qaytqan bolghachqa, yötkep kélin'gen u musulmanlarningmu kétishi kéreklikide ching turidu. Bu yerde tilgha éliniwatqan musulmanlar araqan musulmanliridur. Birmida bashqa yerlik musulmanlarmu bar bolup, ulargha héchkim qarshi turmaydu. Hökümet bolsa resmiy siyaset yürgüzüsh arqiliq araqan musulmanlirining hindistan'gha qaytishini telep qilmaqta, bu hem xelqningmu istiki.

So'al: birmidiki musulmanlarning ijtima'i, iqtisadi ehwali heqqide qisqiche sözlep bersingiz ?

- Birmadiki musulmanlarning ijtima'i, iqtisadi ehwali tolimu nachar. Chünki, araqan musulmanliri birma döliti teripidin normal puqra süpitide qobul qilinmaydu. Hökümet ularni bu dölette panahliniwatqan dep qaraydu. Ularning kimliki normal puqralarning kimliki bilen oxshimaydu. Ularning kimlikide bu döletning puqrasi emesliki alahide eskertilidu. Döletning bulargha yürgüzüwatqan irqiy ayrimchiliq siyasetliri we araqan yézilirida élip bériwatqan buddistlashturush siyasiti sewebidin yüzminglarche araqan musulmanliri birmining araqan wilayitidiki lagirlarda yashaydu. Undin bashqa, bén'galdiki lagirlardimu yüzminglarche araqan musulmanliri yashimaqta. Araqanlar gerche burun iqtisadi erkinlikke ige bolghan bolsimu, emma 1962 - yilidiki herbiy özgirishtin kéyin, musulmanlarning tewelikidiki barliq karxanilar omumgha ötküzüsh siyasitining qoli bilen tartip élindi. Bu sewebtin araqanlar tolimu epsus, déhqanchiliq bilen hayatini qamdimaqta. Éniqki, bu musulmanlarning nurghunlighan ijtima'iy hoquqimu öz qolida emes. Ular bir yézidin yene bir yézigha bérish üchünmu dölettin ruxset élishi kérek. Ularning ilim élish heqqimu yoq. Peqetla toluq ottura mektepkiche oquyalaydu. Uniwérsitétlargha kirelmeydu. Toluq ottura diplomining arqisida dölet organliri étirap qilmaydu deydighan eskertish belgisi bar. 1982 - Yilidin béri ularning meschit sélishi cheklen'gen. Öz aldigha shexsiy turalghumu salalmaydu. Perzent körüshtimu cheklime bar. Bir a'ilide eng köp dégende ikki bala bolushi kérek. Yene téxi bir araqanliq musulman karxana qurmaqchi bolsa, choqum bir buddstqa shirik bolushi lazim. Ulargha qarita mana mushuninggha oxshighan nurghunlighan bésim siyasetliri yürgüzülmekte. Bularning sewebi bir amal qilip bu musulmanlarni bu dölettin tezdürüp ketküziwétish.

So'al: bular bilen bille chiqiship ötüshni xalaydighan, ularning erkinlikini qoligha bérishni qollaydighan héchqandaq bir siyasetchi yoqmu?

- Nobél tinchliq mukapatigha érishken ayal siyasetchi ensang suchi xanim burun mushu xil bayanatlarni élan qilghan. Bu bayanatida birmida yashawatqan pütkül xelq bu dölette oxshash heq - hoquqqa sahip, hemmeylenning bu dölette berawer yashash huquqi bar dégendek pikirlerni otturigha qoyghan. Emma qetli'amdin kéyinla bu ayalmu bu heqte toxtalmas boldi we muxbirlarning bu heqtiki héchqandaq so'aligha jawab bermidi. Bolmisa birmiliqlarning ichidimu wijdani bar buddst siyasetchilermu bar. Ular musulmanlarning heqsiz öltürülgenlikini qobul qilishidu. Emma, shu'an hökümet béshidiki partiye armiyining qollishida bolghanliqi üchün, u siyasetchilermu amal yoq, bu siyasetni qobul qilishqa mejbur.

So'al: insaniy yardem weqipining pütkül dunyadiki zulum tartiwatqan xelqqe qiliwatqan yardimidin hemmeylenning xewiri bar. Bizmu burun ular heqqide programma ishligen iduq. Siz nurghun qétim birmigha bérip keldingiz. Türk qizil'ay bolsun, meyli insaniy yardem weqipi bolsun, türkler birmidiki musulmanlargha qandaq yardem qiliwatidu?

- Tolimu epsus, biz araqan rayonigha kirelmeywatimiz. Chünki, bu rayon cheklen'gen rayondur. Srttin héchqandaq bir kishi bu yerge kirelmeydu. Shunga bizning yardem obiyéktimiz araqandin qéchip chiqip bén'gal lagirida yashawatqan araqan musulmanliri bilen cheklinip qaldi. Biz lagirdiki qérindashlirimizgha ozuqluq, dézinfiksiye, saghlamliq buyumliri qatarliqlarni yetküzüp turuwatimiz. Qachqanlar yénigha héchnerse alalmighanliqi üchün, amal qilip ularning hayatini saqlishigha yardem qilishimiz kérek. Biz buninggha tirishiwatimiz. Undin bashqa yétim balilargha ige chiqish we lagirlarda meschit we mekteplerni qurush ishlirini pilanlawatimiz. Qolimizdin kélishiche, ularning mewjudluqini saqliyalishigha yardem qolimizni sunimiz. Sherqiy türkistan dölitimu yérim esirdin buyan xitaylarning mustemlikisi süpitide nurghunlighan bésim siyasetlerning qurbanigha aylanmaqta. Buninggha qarita dunya musulman elliri yardem qolini uzitishi kérek.

Toluq bet