Түркийә мәтбуати: йирақ асияда пул тепишни халиғанлар үчүн әң тоғра адрес үрүмчи

Түркийә баш министири әрдоғанниң үрүмчи вә бейҗиң зияритидин кейин түркийә гезит-журналлирида уйғурларға алақидар көп санда мақалә вә обзор елан қилинди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2012.04.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
sabah-geziti-urumchi-erdoghan-305.jpg Түркийә йеңи шафак гезитигә бесилған әрдоған вә үрүмчигә мунасивәтлик мақалиләр. 2012-Йили апрел.
RFA/Arslan

Түркийә “сабаһ” гезитиниң 10-апрел күндики санида, “йирақ асияда пул тепишни халиғанлар үчүн әң тоғра адрес үрүмчи” дегән темида бир мақалә елан қилинди.

Мақалидә асаслиқи уйғурларниң түркләргә болған чүшәнчиси, уйғур дияриға мәбләғ селишниң әһмийити тоғрисида тохтилип, түрк сода-санаәтчиләрни уйғур дияриға мәбләғ селип ширкәт вә завут-кархана қурушқа чақириқ қилған.

Мақалидә мундақ дейилгән:
“буниңдин илгири йирақ асияға саяһәт қилмиған идим. Баш министири әрдоған 300 гә йеқин сода-санаәтчиләр вә министирлири, әхмәт давутоғли, бекир боздағ, бинали йилдирим, әртоғул гүнәй, танәр йилдиз вә зафәр чағлиян қатарлиқ министирларниң һәмраһлиқида хитайни зиярәт қилишқа маңғанда, мән үчүн улар тоғрисида ахбарат топлаш вәзиписи берилди.

Әң ахирида демәкчи болған сөзүмни әң башта дейишни мувапиқ көрдүм. Маңа нисбәтән бу зиярәтниң асаси вә әң муһим қисми болса уйғур түрклири яшайдиған уйғур аптоном райониниң үрүмчи шәһири иди. Бу зиярәткә қатнашқанларниң көпинчиси мәндин башқичә чүшиниши мумкин, әмма түркийә билән хитай оттурисида җиддий бир сода-сетиқ вә мәбләғ селиш һәмкарлиқни нишан қилған болса, башта үрүмчи қатарлиқ шәрқий түркистан дәп атилидиған районға алаһидә бир әһмийәт берилиши керәк. Буниң икки сәвәби бар, биринчи сәвәби у районниң тәрәққий қилмиған әмма тәрәққий қилишқа опочуқ ечилған бир һаләттә бөлиши. Иккинчи сәвәби болса, у районда яшайдиған уйғурларниң түркийигә, инсанларға вә түрк рәһбәрләргә дәриҗидин ташқири һаләттә қизиқиши вә яхши көрүши.

Хусусән бу һаләт мени һәйран қалдурди. Чүнки әҗдадлиримизниң дегинигә охшаш, көздин йирақ көңүлдин йирақ болидиғанлиқини тоғра дәп қарайттим, әмма бу хата қараш икән. Өзимизгә нисбәтән бәк йеқин болған уйғур түрклири биздин узақ бир йәрдә болсиму, бизни әслийәлмәйдиған һаләттә узақ болсиму қәлби бағлинишлиқ риштимизгә қилчә сәлбий тәсир пәйда қилмиған.

Зиярәткә қатнашқан башқа ахбаратчилар билән тунҗи күни кәчтә тамақ йейиш үчүн бир ресторанға бардуқ, у ресторанда уйғур яшлар ейтқан түрк сәнәтчилиридин, сизән ақсу, мурат боз, хандә янәр қатарлиқ сәнәтчиләрниң нахшилирини аңлап һәммимиз һаяҗанлинип, һәйран қалдуқ. Үрүмчидә уйғурларниң арисида әң мәшһур болған орунлардики у ресторанларниң тамлирида чоң екранда түркийә кирал телевизийисиниң давамлиқ очуқ туруши башқичә бир әҗәблинәрлик иш иди.

Пүтүн күн шәһәрни айланған баш министир әрдоған вә униң сәпәрдашлири кишиләрниң алқишлар билән күтүвелиши, сөйгү-муһәббәт көрситиши вә қизиқиши һәйран қаларлиқ иди. Уйғур түрклири көп санлиқни тәшкил қилидиған, биздики мисир базириға охшап кетидиған базарни айлинип зиярәт қиливатқанда, әрдоған нәрсә-керәк сетивелип пулини узатқанда, арилашма түркчә билән, “һәдийә, таййип, һалал”, дәп пул елишни рәт қилишлири инсанни һәм күлдүрди, һәм хушал қилди һәм һаяҗанландурған көрүнүшләр иди.”

Мақалидә йәнә түрк сода-санаәтчиләрни уйғур дияриға мәбләғ селишқа чақириқ қилип мундақ язған:
“башқиси қандақ ойлайду, билмәймән, әмма мениңчә йирақ асияға мәбләғ селиш мәқсити бар кишиләр болса, үрүмчи вә униң әтрапини чоқум көрүп чиқишни тәвсийә қилимән. Селинған һәр бир мәбләғ, бесилған һәр бир қәдими уйғур түрклириниң бу сөйгү-муһәббити билән йүрүшүп кетиду. Униңдин башқа йәнә, уйғур аптоном райони, иқтисади күчи билән дуняға җәң елан қилған хитайниң әң намрат вә әң кәмбәғәл қисми икәнликини билиштә пайда бар дәп ойлаймән. Әмма бу район хәлқиниң сода-сетиқ қилиш имкани аз дегәнлик әмәс. Дәл әксичә, уйғурлар йейиш, ичиш, кийинишни әң яхши көриду.”

Мақалидә йәнә мундақ дейилгән:
“үрүмчидә 7 йилдин буян тиҗарәт қиливатқан бир карханичи мундақ дәйду: уйғурлар пул тепишта чиң туриду, көп болмисиму пули бар һәр һалда, буларниң қенидиму биздикигә охшаш көп пул хәҗләш адити бар. Бир бурадиримиз, истанбулда ишләнгән әсли хурум вә териләрни нан сатқандәк иттик сатиду, бәлки силәр ундақ сетивалмайсиләр әмма уйғур аяллири 10 миң доллар қиммитидики хурумдин ишләнгән кийимләрни сетивелип кийишкә көз юммайду. Мән тунҗи қетим 25 көңләк елип келип сетиш билән тиҗарәтни башлиған һазир 2 милйон доллар сәрмайә билән мал експорт қиливатимән. Түркийидә ишләнгән дегән марка чапланған маллар көп сетилиду. Буниң сәвәби, түркийигә вә түрк маллириға болған дәриҗидин ташқири қизиқиши. Хитай дунядики кийим-кечәк базарлирини игиләп болди. Әмма уйғур аяллири чоқум истанбулдин кәлгән көңләкни кийишни яхши көриду, түркийә кийимлири бәк яришиду, дәп қарайду.”

Мақалидә йәнә мундақ дейилгән:
“үрүмчигә мәбләғ селишни ойлаватқанларға алдирашлирини һеч иккиләнмәсликлирини тәвсийә қилимән. Русийә, америка қатарлиқ көп санда дөләтләр тиҗарәттә уйғур райониға көз тикиватқан вәзийәттә икән. Бинакарлиқ, йемәклик, кийим-кечәк, әйнәк, електрон мәһсулатлири җәһәтләрдә чоң базарлар бар. Һәр йәрдә биз кечикип қалимиз, бу йәрдә болсиму кечикип қалмайли.”

Түркийиниң “вақит” гезитиниң хәвиридә билдүрүшичә, түркийә баш министири әрдоған үрүмчидин башланған 3 күнлүк хитай зиярити ахирлашқандин кейин үрүмчи зиярити тоғрисидики пикир-қарашлирини ипадиләп мундақ деди:
“үрүмчидә башқа алаһидиликләр билән биргә уйғур түрклириниң бир қисмини болсиму көрүш пурситигә игә болдум. Хусусән чоң базардики көрүнүш чоңқур мәнилик вә чүшинишлик иди. У кичик бир үлгә болсиму һәқиқәтән иҗабий вә сәлбий тәрәплири билән биз үчүн базарни зиярәт қилиш мәнилик из қалдурди. Техиму гүзәл күнләр вә улар үчүнму күчлүк бир кәлгүсиниң болушини арзу қилимән, йәнә бир қетим беришни арзу қилимән.”

Әрдоғанниң үрүмчи зияритидә сәлбий из қалдурған тәрәп болса, кочида пиядә йүрәйли дегән тәклипини нур бәкриниң рәт қилғанлиқи, хәлқниң арисиға кирип сөһбәт өткүзүши хитайлар тәрипидин тосқунлуққа учриғанлиқини көздә тутса керәк.

“сабаһ” гезитиниң 17-апирилдики санида билдүрүлүшичә, баш министир әрдоған парламенттики партийә-гуруппилар йиғинида сөз қилип, үрүмчи зиярити тоғрисида тохталди вә тунҗи қетимлиқ бир түркийә баш министириниң зиярити икәнликини хатириләтти вә уйғур аптоном райондики қериндашларниң салимини силәргә йәткүзүшни халаймән, деди. Әрдоған бейҗиң вә шаңхәй зиярәтлиридиму иқтисади вә сиясий җәһәттә муһим учришишлар болғанлиқини ипадилиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.