Türkiye bilen xitay afriqida riqabetlishemdu yaki hemkarlishamdu?

Türkiye afiriqa döletliri bolghan munasiwetlirini kücheytishke ehmiyet bériwatidu, bezi analizchilar türkiyining afiriqida xitay bilen riqabetlishdighanliqini tilgha alsa, bezi analizchilar türkiye bilen xitayning afriqida riqabetlishishning ornigha hemkarlishishi kéreklikini otturigha qoymaqta.
Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2013.01.11
kanal-a-turkiye-xitay-afriqa-erkin-ekrem-305.png 2013 - Yili 1 - ayning - 9 - küni qanal-A téléwizorida “Xitay afriqida riqabetlishemdu yaki hemkarlishamdu?” digen programmida doktur erkin ekrem soz qiliwatqan körünüsh
RFA/Arslan


Türkiye bash ministiri rejep tayyip erdughan 2013 - yili 1 - ayning 6 - künidin 11 - künigiche, afriqidiki gabon, aljiriye we sin'gal yeni sénégla qatarliq 3 döletni resmiy ziyaret qildi. Yéqindin buyan türkiye afriqa döletlirige ehmiyet bermekte we afriqa döletliri bilen munasiwitini kücheytishke, tijaret hejimini köpeytishke shundaqla istratégiyilik ortaq izdeshke tirishmaqta. Igilinishche, yéqinqi 3 yil ichide türkiye afriqa döletliride 19 elchixana échish bilen afriqidiki elchixanlirini 34 ke chiqarghan.

Türkiye néme üchün afriqigha ehmiyet béridu?

Türkiye ziyaliylar istratégiyilik tetqiqat merkizining afriqa tetqiqatchisi shahin özgechen ependining türkiye néme üchün afriqigha ehmiyet béridighanliqi toghrisida élan qilghan maqaliside bildürüshiche, afriqa qit'esi 20 milyon kuwadrat kilomtér yüz ölchimi, 1 milyardqa yéqin nopusi bilen shundaqla afriqa yer asti tebi'iy bayliqliri we emgek küchi bilen xelq'ara sehnide barghanséri ehmiyet bériliwatqan bir yer iken. Afriqa dunya néfit éhtiyajining yüzde 15% ini teminleydiken. Dunya térilghu yerlirining üchten birini teshkil qilidiken, afriqa qit'esi bashta xitay qatarliq amérika, yawropa, rusiye yaponiye we hindistan'gha oxshash döletlerning diqqitini tartqan bir yer iken. Türkiyining afriqa döletliri bilen élip barghan 2000 - yilidiki yilliq tijaret hejimi 750 milyon dollar bolup, bu reqem 2011 - yili 9 milyard dollardin ashqanliqi bildürüldi. Türkiye awi'atsiye shirkitining ayropilanliri hazir afriqidiki 24 döletke qatnaydiken. Türkiyining bezi iqtisad mutexessisliri, türkiye bilen xitay shirketlirining afriqida riqabetlishiwatqanliqini ilgiri sürdi.

Xitay bilen afriqa otturisidiki munasiwetler némilerni asas qilidu?

Uchur xizmetliri namliq tor bette élan qilin'ghan xitayning afriqa siyasitidiki toghrilar we xatalar dégen maqalide xitay bilen afriqa otturisidiki munasiwetlerning némilerni asas qilidighanliqi toghrisida toxtilip mundaq déyilgen: xitay we afriqa bolsa, biri erzan emgek küchi bilen dunyadiki eng chong mehsulat ishlepchiqirish iqtsadi, yene biri bolsa nechche yüz yildin buyan tebi'iy bayliqlirini sümürgüchi döletlerge sétip, namratliqtin késelliklerdin, ichki urushlardin özlirini qutuldürüshqa tirishiwatidu, xitayning mehsulat ishlepchiqirishni tizlitish we iqtisadi jehette küchyi'ish üchün énirgiye we tebi'iy bayliqlargha éhtiyaji bar, xitayning éhtiyaji afriqida mewjut, afriqa bolsa tebi'iy bayliqlirining bedilige xitayning iqtisadi we ijtima'i yardimige muhtaj, birside bar bolghan yene biride yoq, bular telep - éhtiyaj, arzu - istek bilen bir - birining éhtiyajlirini qamdaydu.

Maqalide yene mundaq déyilgen: xitay dunyada birinchi nomurluq saxta mehsulat ishlepchiqirish menbesi, afriqa bolsa bu saxta mehsulatlarning amérika we yawropagha ötüsh nuqtisi. Dunyada hindistandin qalsa xitay shirketliri patént hoquqigha dexli - terüz qilidighan dölet dep qaralmaqta. Parixorluq xitaydikige oxshash afriqidimu nurghun ishiklerni achidighan bir wasite. Shuning üchün xitay afriqida ish qilishta qiyinchiliqqa uchrimaydu. Kishilik hoquq depsendichilikliri mesilisige diqqet qilmaydighan xitay afriqa liderliri bilen dostluqini kücheytish üchün qoral sodisi élip bardi, shuning bilen néfit sétiwélishning bahasinimu töwenletti. Afriqining qoral sétiwélish éhtiyaji xitayning qoral - yaraq sétish soda hejimini chongaytish üchünmu purset yaratti.

2013 - Yili 1 - ayning 9 - küni türkiye qanal a téléwiziye qanilida türkiye we xitayning afriqa siyasti we tesiri toghrisida bir programma tarqitildi. Bu programmigha türkiye istratégiye chüshenchiler inisti'itutining mutexessisi doktor erkin ekrem qatnashti we riyasetchining türkiye, afriqa munasiwetliri we xitayning afriqa siyasetliri toghrisida sorighan so'allirigha jawab berdi.

Doktor erkin ekrem riyasetchining türkiye bilen xitayning afriqigha oxshash ehmiyet bérishte ikki döletning ortaq bir munasiwiti barmu? yaki ayrim - ayrim heriket qiliwatamdu? dégen so'aligha jawab bérip mundaq dédi: xitayning iqtisadi tereqqiyatini yükseldürüsh üchün xam maddigha éhtiyaji bar, afriqa hem bir tijaret baziri, hem xam madda menbesi. Shuning üchün xitay 1996 - yildin bashlap afriqa döletlirige ehmyet bérip kéliwatidu. Xitayning tashqi siyasiti, ichki qsimda muqimliqni saqlash. Muqimliqni saqlashtiki asasi meqset iqtisadi tereqqiyat. Bu xitayning 70 yilliq bir siyasiti yeni bir istratégiyisi, shuning üchün xitayning afriqa siyasitimu iqtisadi tereqqiyatqa baghliq. Yeni bixeter bir muhit berpa qilish. Emma xitay yéngi bir sümürgüchilik chüshenchisi bilen tipirlawatidu. Gherblikler xitayni yéngi sümürgüchilik heriketlirini qiliwatidu déyishiwatidu. Xitay afriqigha meblegh séliwatidu, yol, tenterbiye meydanliri we doxturxana dégen'ge oxshash qurulushlarni séliwatidu, emma buning bilen u yerdiki tebi'iy bayliqlarni xitaygha yötkeshke urunuwatidu. Shuning üchün xitay yéngi sümürgüchilik bilen eyibliniwatidu. Shuning üchün afriqliqlar xitaygha hazir burunqidek ijabiy köz bilen qarimaydu, xitaygha bolghan chüshenchisi özgerdi, her ay, her zaman xitay ishchilirining görüge éliniwatqanliqi, qoghliniwatqanliqi hetta öltürülgenliki toghrisida xewerler tarqiliwatidu, afriqa xelqi xitaygha qarshi selbiy usullar bilen qarshiliq körsitishke bashlidi. Shuning üchün meniwiy qimmet qarash üstige qurulghan tashqi siyaset téximu ehmiyetke ige bolidu. Xitayning tashqi siyasiti iqtisadi tereqqiyatni asas qilidu, shuning üchün munasiwetlerde iqtisadi menpe'et asas bolidu. Shuning üchün afriqa xelqining xitaygha bolghan qarishi özgerdi yeni ularni yaman körüshke bashlidi.

Doktur erkin ekrem riyasetchining afriqida türkiye üchün purset barmu dégen so'aligha jawab bérip mundaq dédi: türkiye üchün hazir afriqida köpligen pursetler bar, chünki afriqa xelqi xususen musulman bolghan xelq, osmanlidin bügünkiche türkiyini bilidu, shuning üchün türkiye bilen hemkarlishishning imkaniyetliri bar, türkiyining tashqi siyasiti prinsipal we qimmet qarash üstige qurulghan bir siyaset bolghanliqi üchün, afriqining tereqqi qilishi we u xelqler bilen yaxshi munasiwet qurush we qérindashliqni asas qilghan munasiwetler arqiliq muwappeqiyet qazinish imkaniyiti bar. Emma türkiye afriqining pen - téxnika, tereqqiyat saheliridiki éhtiyajlirini toluq qamdap kételmesliki mumkin. Shuning üchün türkiye afriqida xitay bilen riqabetlishish emes, hemkarlishish yolida méngish kérek. Emma xitay türkiyige qanchilik derijide ishench qilidu, bu bir mesile, ikkinchi mesile xitay afriqida sümürgüchilik qiliwatidu, eger türkiye xitay bilen hemkarlashqan teqdirde bu mesilini qandaq hel qilidu, uningdin bashqa yene, amérikimu afriqigha kirishni xalaydu, u yerge meblegh sélishni, u yerde bixeterlik saheside herbiy baza qurushni xalaydu, eger türkiye xitay bilen hemkarliq élip barghan teqdirde türkiye ittipaqdash bolghan amérika bilen bolghan munasiwetler qandaq bolidu, bumesililerni hel qilish yolini tépip chiqish kérek bolidu.

Maqalilarning menbeliri:

http://www.datassist.com.tr/yenilikler/cinin-afrika-cikarmasinda-yanlislar-dogrular.html

http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=1560:tuerkiyenin-afrika-aclm&catid=169:analizler-afrika

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.