Türkiye metbu'atlirining amérikining xitay munasiwetlirige a'it inkasliri

Yéqindin buyan türkiyining axbarat wasitiliride, amérika xitay munasiwetlirining yiriklishiwatqanliqi toghrisida arqa - arqidin uchurlar tarqalmaqta. Türkiyining, sabah, milliyet, posta, yéngi shepeq qatarliq eng chong gézitliride," Amérika xitayni chemberge aldi", "Jenubiy xitay déngizi qizishqa bashlidi", "Amérika - xitay otturisida asiya sürkülüshi", " Amérika xitayning küchlinishidin qorqmaydu", " Amérikining birmigha köngül bölüshi xitayni bi'aram qildi", " Amérikining xitay siyasiti qopal bolmaqta", dégen'ge oxshash témilarda uchurlar tarqaldi.
Ixtiyari muxbirimiz arslan
2011-11-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Doktur abdulxemit ewshar ependi sözde
Doktur abdulxemit ewshar ependi sözde
RFA

Türkiyide chiqidighan sabah gézitining 21 - noyabirdiki sanida yazghuchi ömer tashpinar teripidin yézilghan "Amérikining xitay siyasiti qattiq bolmaqta "dégen témida bir maqale élan qilindi.

Maqale mundaq bashlan'ghan: iraq, afghanistan, pakistan, iran, süriye, ottura sherqning tinchliqi, dégen'ge oxshash pütkül bu mesililer amérika tashqi siyasitining yéqinqi 10 yil ichidiki asasi qismi we aldinqi shertliri. Bu mesililerning bashqa bir alahidliklirimu bar, u bolsimu 21 - esirde amérikini eng köp duch kélidighan asasi mesililerdin uzaq tutush. Asasi mesile néme? elwette xitayning iqtisadi küchiyishi we sherqiy asiyada xitayning éshiwatqan herbiy küchi. 2001 - Yili 11 séntebirdiki térrorluq hujumidin kéyin qattiq ghezepke kelgen amérika, islam dunyasining otturisidiki ikki dölet iraq we afghanistandiki urushlarda nechche yüz milyard dollar chiqim qildi. Chong küch bolup iraq we afghanistanda élip barghan urushlar amérikining iqtisadini chiritti, istratégiye jehette ajizlashturdi. 21 - Esir toghrisida tetqiqat élip baridighan akadémiklar we tarixchilar 2000 - 2010 - yillar otturisida amérika élip barghan bu urushlarning eng köp xitaygha payda élip kelgenlikini yézishi mumkin.

Maqalide yene mundaq déyilgen: amérika ottura sherq we islam dunyasida patqaqqa pétishni xalimaydu. Washin'gton 21 - esirning asiyaning bolupmu, xitay we hindistanning yüksilidighan yilliri bolidighanliqini chüshinip yetti. Shuning üchün obama hökümiti nahayiti ehmiyet béridighan pakistan mesilisidimu hindistanni renjitishni xalimaydu. Del eksiche bolghanda, amérika hökümiti afghanistanda pakistanning toluq qollishigha érishish üchün hindistan we pakistan otturisidiki keshmir mesilisini otturigha qoyush toghrisida hindistanning pozitiyiside bunchiwala chékinish bolmaytti. Amérikining asiyadiki mikro istratégiyisi xitaygha qarshi hindistanni yénigha tartish üstige quruldi. Bu istratégiye sewebidin amérika pakistanning xitay terepke ötüsh kétish xetirige duch keldi. Emma netije étibari bilen hindistan amérika üchün pakistandin téximu muhim.

Maqalining dawamida yene mundaq déyilgen: yéqinqi 10 kün ichide sherqiy asiya we tinch okyan rayonlirini ziyaret qilghan obamaning xitayni chemberge élishqa urun'ghanliqining signali shuki, washin'gton bu rayonni herbiy we iqtisadi jehette bosh qoymaydu. Jenubiy xitay déngizi we bu rayonda xitayning igilik hoquq dawa qilishi, amérikini bi'aram qilidu. Xitayning esker küchini ashurushi oxshash waqitta yaponiye we koriye, filippin we awstraliyige oxshash amérikining asiya tinch okyan rayonliridiki istratégـ'iyilik ortaqlirining bu endishe qiliwatqan mesilisi. Bu döletlerning héch qaysisi u rayonda xitaygha qarshi yalghuz qélishni xalimaydu. Bu döletler ilgiri amérikidin herbiy bazilirining bedilige néme payda alsaq bolar dep oylishatti. Hazir amérikining bu rayonlarda téximu küchlük bolushi üchün néme qilip béreleymiz dep oylaydighan boldi. Bundaq bir weziyet astida obamaning asiya tinch okyan ziyariti boyiche bu rayonning dunyaning kelgüsini belgileydighan muhim bir rol oynaydighanliqini bildürüshidin héch kim heyran qalmisun. Awstraliye parlaméntida söz qilghan obama, xitayning éshiwatqan tesirige isharet qilip, "biz amérika bolush süpitimiz bilen asiyaning küchi we bu yerde dawamliq qalimiz", déyishini, oxshash menada chüshinishimiz kérek. Awstraliyide turiwatqan amérika eskerlirining sanining ashurulishimu xitayning u rayonda éshiwatqan tesirige qarshi élip bérilghan bir hujum.

Maqalining axirida mundaq déyilgen: awstiraliyidin kéyin hindonoziyide asiya lidérliri yighinigha qatnashqan obama bu yerdimu yéngi iqtisadi hemkarliq qarashlirini ilgiri sürdi. Bu yerde xitayni chetke qéqishni xalimaydighanliqini ipadiligen bolsimu amérika hökümitige nisbeten xitay hazirmu neshir hoquqi we eqli mülk hoquqi dégen'ge oxshash mesililerde xelq'ara ölchemning bek arqisida dep qarilidu. Bu sewebtin amérika peqet herbiy jehettin emes iqtisadi we tijaret sahelerdimu xitaygha bir türküm bésim qilishni xalaydu, déyeleymiz. Netijide étibari bilen amérikining xitay siyasiti qattiq boliwatidu. Washin'gton islam dunyasidiki herbiy heriketlerge xatime bérip, xitay, sherqiy asiya we asiya heqqide téximu jiddi bir shekilde chüshinishni xalaydu.

S n n türk téléwiziye qanilining 17 - noyabir, amérikining asiyadiki esker sani we orni toghrisidiki xewiride bildürüshide, yaponiye we jenubiy koriyide amérikining herbiy bazliri we köp sanda eskerliri mewjut iken. Awstraliye bilen tüzüshken kélishim boyiche amérikining awstraliyide 2016 - yilghiche bolghan ariliqta turidighan esker sanining 2500 ge chiqirilghanliqi belgilen'gen. Amérikining yene jenubiy koriyide 28ming, yaponiyide 50 ming eskiri bar. Hindonoziyige 820 kilométr uzaqliqta turghuzulighan 2500 neper amérika eskiri, amérikining sherqiy jenub asiyagha we hindi okyan'gha tiz sür'ette yétip bérishni qolgha keltüridu.

Buningdin kéyin amérika - xitay munasiwetliride qandaq özgirishler bolidu? bu heqtiki pikir - qarashlirini élish üchün xelq'ara munasiwetler mutexessisi doktur abdulhemit awshar ependi bilen söhbet élip barduq. Doktur abdulhemit awshar ependi, bu heqtiki pikir - qarashlirini ipadilep mundaq dédi: amérika özining xataliqini tonup yetti, chünki xitayning bunchiwala küchlinip kétishide amérika chong rol oynighan. Sowét ittipaqini yiqitish üchün xitaygha yardem qilip uning küchlinishige seweb bolghan. Eger xitay bu xil dawam qilidighan bolsa amérikighimu ziyan yétidighanliqini tonup yetti. Yawropadiki iqtisadi krizistin paydilinip u yerge meblegh sélip yawrupa kirishke bashlidi. Amérika buni körüp xitaygha qarshi taqabil turush üchün tedbirlirini élishqa bashlidi dep qaraymen. Amérika afghanistan'gha kirgendin kéyin qirghizistan we özbékistanda esker turghuzup xitayning u terepke kélishini toshush üchün tirishchanliq körsetken. Hazirmu filippin qatarliq asiya döletliride xitayning aldini tosush üchün tedbir éliwatidu dep qaraymen. Buning elwette Uyghurlar üchünmu ehmiyetlik bir yéngiliq.

Toluq bet