Түркийә - хитай мунасивәтлиридә уйғур мәсилиси

2009 ‏- Йили 6 ‏- айниң 22 ‏- күни түркийиниң TRT-Truk теливезийиси дуня программисида түркийә ‏- хитай мунасивәтлири вә хитайниң сияси мәсилилири дегән темида бир программа тарқитилди.
Мухбиримиз арислан
2009-06-24
Share
TRT-turk-qanalida-uyghur-mesilisi-305 2009 ‏- Йили 6 ‏- айниң 22 ‏- күни түркийиниң TRT-Truk теливезийиси дунйа программисида тарқитилған түркийә ‏- хитай мунасивәтлири вә хитайниң сийаси мәсилилири дегән темидики программадин көрүнүш.
RFA Photo / Arslan

Бу программиға йәдитәпә университети хәлқара мунасивәтләр бөлүминиң оқутқучиси профессор мәсут һәққи җашин әпәнди қатнашқан болуп, у түркийә ‏- хитай мунасивәтлиридики сияси, иқтисади мәсилиләр һәққидә риясәтчиниң соаллириға җаваб бәрди. Бу программа TRT-Truk теливезийиси арқилиқ нәқ мәйдандин тарқитилди.

Программа башлиништин илгири риясәтчи ханим абдуллаһ гүлниң хитай зиярити һәққидә тохтилип мундақ деди: җумһурийәт рәиси абдуллаһ гүл зиярәт қилмақчи болған шинҗаң уйғур аптоном райони түрк тарихиниң муһим мәдәнийәт мәркәзлиридин бири.

Түркийә җумһурийәт рәиси абдуллаһ гүлниң 6 ‏- айниң 23 ‏- күнидин 29 ‏- күнигичә болған арилиқта елип бармақчи болған хитай зиярити җәрянида, уйғурлар яшайдиған җуғрапийә җәһәттин шәрқий түркистан дәп тонулған шинҗаң уйғур аптоном районида зиярәттә болидиғанлиқи елан қилинди. Абдуллаһ гүл хитай һакимийити астидики шәрқий түркистанға бармақчи болған түнҗи җумһурийәт рәиси һесаблиниду. Абдуллаһ гүлниң түнҗи зиярити үрүмчидин башлиниду. Абдуллаһ гүлниң бу қетимқи зияритигә дөләт министири әли бабаҗан, ички ишлар министири бәшир аталай вә ташқи сода ‏- тиҗарәт министири зәфәр чағлиян қатарлиқ министирлар вә көп санда иқтисадшунас вә тиҗарәт гурупписи һәмраһ болиду.

Программида йәдитәпә университети хәлқара мунасивәтләр бөлүминиң оқутқучиси профессор мәсут һәққи җашин әпәнди риясәтчи ханимниң түркийә ‏- хитай мунасивәтлири вә хитайниң сиясий мәсилилири, иқтисади тәрәққияти, сода - тиҗарәттә түркийигә сүпәтсиз әрзан баһалиқ сахта маллар импорт қилғанлиқи һәққидә сориған соаллириға җаваб бәрди.

Кейин хитай коммунист партийисиниң қандақ қилип дөләт қурғанлиқи һәққидә ишләнгән һөҗҗәтлик филим көрситилди. У филимдә мундақ дейилгән: хитай хәлқ җумһурийити ахирқи йилларда һәрбий вә иқтисади саһәләрдә алға илгирилигәнликидин сөз қилмақта. Лекин сиясий мәсилиләрниң һәл болуш йолида қәдәм басмай қаттиқ қоллуқ сиясити йүргүзүп кәлди дәп тәнқидкә учрап кәлмәктә. Хитайда 1949 ‏- йилидики сотсиялизм дәвридин бүгүнгичә дөләттә нурғун шәйи өзгәрди. Әмма сияси мәсилиләрни һәл қилишта һечқандақ илгириләш болмиди. 1949 ‏- Йили инқилаб дәврини мәйданға чиқарған хитай коммунист партийиси сотсиялист бир дөләт қуруш үчүн пүткүл кишиләрни сәпәрвәр қилди. Әмма хияллири әмәлийәткә айланмиди. Коммунист дәвридә йүз бәргән муваппәқийәтсизликләр сәвәбидин мав зедуң сиясәт мәйданидин арқиға чекинди. Соғуқ уруш дәвридә совит иттипақи билән узақлашқан хитай өзгиришкә башлиди. 1978 ‏- Йили хитай ғәрбкә ишкини ачти вә америка вә япунийә билән келишим түзди. 1980 ‏- Йилларда хитайниң иқтисади саһәсидә илгириләш болди, әмма сиясий саһәдә һеч өзгириш болмиди. Буниң испати 1989 ‏- йили йүз бәргән тйәнәнмен вәқәси иди. Мәйданға чиққан оқуғучилар вә билим адәмлириниң демократийә тәлипи қанлиқ бастурулди. Бүгүнки күнгә кәлгәндә хитай һөкүмити охшаш мәйданда чиң турди. Һөкүмәт бешидики коммунист партийиси диктатор тузумни йүргүзмәктә. Қарши чиққан һәрикәтләр кечиктүрмәстин бастурулмақта.

У һөҗҗәтлик филимдә йәнә, уйғур мәсилисигиму алаһидә йәр берилгән болуп уйғурлар һәққидә мундақ дейилгән: хитайниң ички мәсилилири болса, хусусән ташқи дипломатийә мунасивәтләрдә хитай һөкүмитини қийин әһвалда қоймақта. Уларниң биринчи қатарида дөләтниң шималидики мусулман уйғур‏ ‏түркләр яшаватқан уйғур аптоном районида йүз бериватқан вәқәләр келиду. Хитай һөкүмитиниң бу районға қарита елип бериватқан бастуруш һәрикәтлири қаршилиққа учримақта. Хитайниң тибәткә қарита йүргүзүватқан сияситигә қарита бәс ‏- муназирә давам қилмақта. Тәйвән мәсилисиму шундақ, хитай һөкүмити 50 йилдин бири өз алдиға һакимийәт йүргүзүватқан тәйвән һөкүмитини хитайниң бөлгүнчи бир райони дәп қаримақта. Мустәқиллиқни елан қилған вәзийәттә тәйвәнни ишғал қилиш билән тәһдит салмақта. Хитайниң пүткүл бу мәсилиләрни һәл қилиш йолиға қарап йүзлиниши әмәлийәттин йирақ. Һәрбий вә иқтисади саһәләрдә җасарәтлик қарарлар алған хитай һөкүмитигә нисбәтән охшаш қарарларни сияси саһәдә елиши бүгүнки күндә мумкин болмайдиғандәк көрүнмәктә.

Филимдә йәнә, уйғурларниң қисқичә тарихй һәққидә тохтилип мундақ дейилгән: җуғрапийә җәһәттин шәрқий түркистан дәп тонулған шинҗаң уйғур аптоном райони хитайниң шималий райониға җайлашқан. Уйғурлар көп санлиқни игилигәйду. Тарихта бир қанчә қетим дөләт қурулған бу район 19 ‏- вә 20 ‏- әсирләрдә хитай билән русийә һакимийити билән қаршилишқа шаһид болди. 1878 ‏- Йили хитай тәрипидин ишғал қилинған бу дөләт йеңи земин мәнисини ипадилигән шинҗаң дегән исим билән хитай импиратурлуқиға бағланди. Әң ахирида 1944 ‏- йили қурулуп елан қилинған шәрқий түркистан җумһурийити 1949 ‏- йили хитай қизил армийисиниң районға кириши билән ахирлашти. Бүгүнки уйғур аптоном районниң пайтәхти урумчи, түрк тарихлириниң муһим мәдәнийәт мәркәзлиридин бири болған қәшқәр шәһириму аптоном районниң чегириси ичидә. Қәшқәрдә мәһмут қәшқири вә йүсүп хас һаҗипниң қәбрилири бар. Қәшқәр шәһириниң чеқилиши йеңидин дуня күнтәртипидә бәс ‏- муназирә қилинмақта. Бу районда нефит, тәбиий газ вә йәр асти байлиқлар көп, шу сәвәбтин хитай үчүн бу район интайин әһмийәтлик. Уйғур түркләрниң әң муһим мәсилилири ишсизлиқ вә өз тилида дәрс оқушқа чәклимә қоюлуши. Хитай даирилири 11 ‏- сентәбир вәқәсидин кейин райондики радикал еқимларға диққәт қилмақта. Гүәнтанаму түрмисигә қамалған уйғурлар хитайға қайтурулмиғандин кейин, америка билән хитай мунасивәтлириниң сүркүлишигә йол ачти.

Йәдитәпә университети хәлқара мунасивәтләр бөлүминиң оқутқучиси профессор мәсут һәққи җашин әпәнди түркийә җумһурийәт рәиси абдуллаһ гүлниң хитай зияритиниң әһмийити һәққидә тохтилип мундақ деди: әң муһим нуқтилардин бири, хитайниң мавниң қол астида бир диктатор дөләт болуп қурулуши. Түркийә кәлгүсидә уйғур түрклиригә игә чиқиш қатарлиқ бир қанчә мәсилиләрни интайин инчикилик билән көзитиши лазим. Һөрмәтлик җумһур рәисимиз вә министирлиримиз бу қетимқи хитай зияритидә бу мәсилиләр һәққидә тәпсилий сөзлишидиғанлиқини чүшиниватимән. Бу қетимқи зиярәттә түркийә шәртләрни уйғун қоюш лазим. Йәнә бир тәрәптин хитайниң п к к ға болған сияситини айдиңлаштуруш лазим. Түркийә буни тәләп қилиш лазим. Йәни хитай п к к ни террорлуқ тәшкилати дәп тонуши лазим. Әгәр биз улар билән баравәр һәмкарлиқ қилимиз дәйдикәнмиз, хитай қибрис мәсилисидә түркийини қоллиши лазим. Шуни унутмаслиқ лазимки, түркийә г 20 дөләтләр әзаси вә нату йәни шималий атлантек әһди тәшкилатиниң әң муһим әзалиридин бири. Түркийә дуняда кәлгүси 10 йил ичидики иқтисади тәрәққий қилған 10 дөләтниң бири болиду. Хитай муһим бир күч, әмма түркийиму район характерлик бир күч. Бу, һөрмәтлик җумһур рәисимиз абдуллаһ гүлниң русийини зиярәт қилғандин кейинки әң муһим зиярәтлиридин бири йәни кәлгүси 10 йил үчүн бу қетимқи зиярәт интайин муһим. Шуниң үчүн җумһур рәисимиз бу зиярәтниң арқисида чиң туруш лазим. Дуня дөләтлири билән риқабәтлишидикәнмиз, хәлқаралиқ өлчәмләргә уйғун һалда һәмкарлиқ саһәлиридә иқтисади вә сияси мәйданимизни тәрәққий қилдурушимиз лазим.


Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт