Доктур салчуқ чулақоғлу 'буниңдин кейинки түркийә ‏- хитай мунасивәтлири' мавзулуқ мақалә елан қилди

Мәркизи түркийиниң пайтәхти әнқәрә шәһиригә җайлашқан хәлқара истиратегийә тәтқиқат идарисиниң түр бетидә 2009 ‏- йили 12 ‏- айниң 21 ‏- күни , 'буниңдин кейинки түркийә ‏- хитай мунасивәтлири ' дегән темида бир мақалә елан қилинди.
Мухбиримиз арислан
2009-12-23
Share
Dr-saljuk-chulakoglu-Turkiye-Xitay-munasiwiti-305.jpg Сүрәттә, түркийиниң хәлқара истиратегийә тәтқиқат идарисиниң тәтқиқатчиси доктур салчуқ чулақоғлу сөздә.
RFA Photo / Arslan

Бу мақалини мәзкур идариниң тәтқиқатчиси доктур салчуқ чулақоғлу язған болуп, мақалида, асаслиқи түркийә ‏- хитай мунасивәтлириниң 1997 ‏- йилдин 2009 ‏- йили 5 ‏- июлғичә болған мунасивәтлирини хуласилап икки дөләтниң буниңдин кейинки мунасивәтлириниң қандақ болидиғанлиқи һәққидә тохталған.

Мақалә мундақ башланған: "түркийә җумһурийити рәиси абдуллаһгүлниң 23 ‏- июндин 29 ‏- июнғичә болған арилиқта елип барған хитай зиярити, көп саһәдә бәк муһим әһмийәтлик вә икки дөләт мунасивәтлирини йоқири көтүрүш ролини ойнайтти. Әмма бу зиярәттин бир һәптә кейин, йәни 2009 ‏- йили 5 ‏- июл күни үрүмчи вәқәсиниң йүз бериши икки дөләт мунасивәтлиридә һеч күтүлмигән бир сүркилиш пәйда қилди. Йеқинқи алтә ай ичидә һәм әнқәрә һәм бейҗиң дәсләптә икки дөләт мунасивәтлириниң сүркилишиниң сәвәблирини тепип чиқишқа урунди, кейин һазирқи сүркилиш вәзийәттики мунасивәтләрни техиму чоңқурлаштурмастин әслигә кәлтүрүшниң йоллирини издәнмәктә. Йеқиндин буян түркийә вә хитай оттурисида икки дөләт вәкиллириниң учришиш тохтимай давам қилмақта вә икки дөләт вәкиллири келип кетип учришишни давам қилмақта. 2009 ‏- Йили 12 ‏- айниң 14‏- вә 15 ‏- күнлири хитай хәлқара тәтқиқат институтиниң вәкили ма җуңгаң башчилиқидики бир һәйәт түркийигә кәлди вә хәлқара истиратегийә тәтқиқат идарисини зиярәт қилди. Хитай түркийиниң һәм һазирқи сияситини чүшинишкә һәмдә һәмкарлишишқа келишәлмәйдиған саһәлирини тепип чиқиш үчүн җидди бир хизмәт ишләватқанлиқи көрүлмәктә. Бу нуқтида икки дөләт мунасивәтлириниң әң ахирқи 20 йилда кәлгән нуқтиға диққәт билән қарап тәһилил қилиш керәк вә бу йәрдин атлинип түркийә үчүн бир хитай истиратигейиси бәлгиләш керәк."

Мақалида йәнә мундақ дейилгән: "түркийә ‏- хитай мунасивәтлири 1990 ‏- йилларниң оттурилиридин башлап тәрәққий қилғанлиқи вә чоңқурлашқанлиқи көрүлмәктә. Әнқәрә хусусән 1997 ‏- йилидин етибарән бейҗиң билән мунасивәтлирини тәрәққий қилдуруш стиратегийисини бәлгиләш билән бирликтә , сияси, иқтисадий вә һәрбий саһәләрдики мунасивәтләрдә бир йүксилиш болди. 1997 ‏- Йилдин 2009 ‏- йилғичә болған арилиқтики мәзгилдә омумий җәһәттә ейтқанда һәр икки тәрәпниң мунасивәтләрни илгири сүрүшкә қизиқиватқанлиқи чүшинишлик әмма түркийә вә хитай оттурисида мунасивәтләрниң техиму чоңқурлишиш нуқтисида бири иқтисади йәнә бири сиясий җәһәттә икки чоң мәсилә көзгә көрүлмәктә. Иқтсадий җәһәттики әң чоң мәсилә, түркийиниң хитай билән елип барған тиҗаритидә чоң бир тәңпуңсизлиқ болиши, 2008 ‏- йилдин етибарән хитай билән елип барған тиҗарәттә түркийигә тәхминән 15 милярд долларлиқ тәңпуңсизлиқ болған."

Мақалида йәнә хитай ‏- түркийә мунасивәтлиридә иқтисадий мәсилиниң еғир икәнликини түркийә хитай билән болған тиҗарәттә зиян тартқанлиқини илгири сүрүп мундақ дейилгән: "хитайниң 2001 ‏- йили дуня тиҗарәт мәркизигә әза болиши билән бирликтә икки дөләт тиҗарити түркийиниң зийиниға давам қилған, тәңпуңсиз тиҗарәт йилларниң өтиши билән техиму һәссиләп ашқан. 1997 ‏- Йили әнқәрәниң бейҗиң билән болған мунасивәтлирини яхшилашни тәләп қилишиниң әң муһим сәвәблиридин бири , тезла йүксәлгән хитайдин , хитай базиридин пайда елиш иди. Әмма, түркийә хитайдин көзлигән пайдини алалмиғандин сирт, икки дөләт оттурисидики тиҗарәт чәклимисиниң әмәлдин қалдурулуши билән бирликтә бәзи тиҗарәт ширкәтлири чоң зиянға учриди вә бу мәзгилдә нурғун иқтисадий зиян болди. Бу сәвәптин икки дөләт иқтисадий мунасивәтлириниң бир тәңпуңлуқ үстигә қурулуши интайин әһмийәтлик. Түркийә җумһурийити рәиси абдуллаһгүл 2009 ‏- йили июл ейида елип барған хитай зияритиниң әң муһим нуқтиси бу иқтисади тәңпуңсизлиқни асас қилған. Әнқәрә бу нуқтида хитайларниң ширкәтлириниң биваситә түркийигә мәбләғ селишни, сода ‏- тиҗарәт сәрмайисиниң түркийә иқтисад саһәлиридә ишлитилишини вә хитай саяһәтчиләрни түркийигә йүзләндүрүшни күтмәктә иди. Бейҗиң бу һәқтә әнқәрәгә вәдә бәргән болсиму , һазирғичә һечқандақ қәдәм басмиди. Бу зиянни төләш сиясити икки дөләт мунасивәтлириниң кәлгүси җәһәттин интайин муһим."

Мақалида йәнә, түркийә хитай ‏ мунасивәтлиридә шәрқий түркистан мәсилисиниң сәзгүр мәсилә икәнликини билдүрүп мундақ дейилгән: "икки дөләт мунасивәтлиридә әң муһим сияси мәсилә шәрқий түркистан мәсилиси. Әнқәрәниң 1997 ‏- йили қолланған шәрқий түркистан сиясити 2009 ‏- йили 5 ‏- июл үрүмчи вәқәлири билән пүтүнләй вәйран болди. Әнқәрә бейҗиңниң уйғур түрклиригә йетәрлик һалда, сияси, иқтисади вә култер (мәдәнийәт) һоқуқлирини беришни арзу қилип, бир хитай сиясити йүргүзмәктә иди. Әмма өткән қетим көрсәткәндәк хитайниң шәрқий түркистанда йүргүзгән аз санлиқ милләт сиясити хәлқара кишилик һоқуқ өлчимидин бәк төвәндә қалди. Униңдин башқа йәнә хитай түркийиниң вәяки һәр қандақ бир хәлқара идарисиниң бу хил аз санлиқ милләт районлирида көзәтчи сүпитидә паалийәт қилишқа рухсәт қилмиди. Бу һәқтә әнқәрәниң бейҗиңни қанаәтләндүрүш вастилири бәк аҗиз кәлди. Түркийә вә хитай оттурисида мәвҗут иқтисади тәңпуңсизлиқниң қисқа вақит ичидә әслигә келиши вә қобул қилишқа тегишлик бир сәвийигә көтүрүлүши еһтималға йеқин, икки дөләт районлуқ вә хәлқаралиқ мәсилиләрдә техиму йеқин һәмкарлиқ қилишалайду, буни асас қилған һалда мудапиә вә аләм бошлуқи техникилирида ортақ иш пиланлирини лайиһиләш еһтималлиқи бар, йәнә бир тәрәптин шәрқий түркситан мәсилисиниң һазирқи вәзийити билән давам қилиши көрүлмәктә. Шу сәвәптин түркийә ‏- хитай оттурисидики мунасивәтләрдә шәрқий түркситан сәвәбидин йүз бериш еһтимали болған сияси кризисләр үчүн тәйяр болишимиз лазим. Түркийиниң хитай истиратигейиси бу түрлүк хәтәрләрни яхши чүшинип бәлгилиниши керәк."
 
Бу мақалиниң аптори доктур сәлчуқ чолақоғлу аднан мәндәрис университи иқтисад вә игилик башқуруш бөлүминиң оқутқучиси шундақла хәлқара истиратегийә тәтқиқат идарисиниң тәтқиқатчиси. Аптор, түркийә җумһурийити президенти абдуллаһгүлниң үрүмчи зияритида абдуллаһгүлға һәмраһ үрүмчигә биллә барған өмәктики мутәхәссисләрдин бири.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт