Тамсиз түрмә (2)


2006-07-03
Share

" Көзүтүш" журнилиниң 6 ‏-айниң 22 ‏- күнидики санида елан қилинған "тамсиз түрмә" дегән мақалиниң кириш сөзи мундақ башлиниду: өткән әсирниң ахирида, коммунизм түзүми худди һәйвәтлик тағларда қар көчкәнгә охшаш бизниң көз алдимизда гумран болди. Шуниңдин кейин, пүтүн дуня капитализмчә заманивилаштурушни асас қилған бир йеңи дәвргә көчти. Биз һазир пүтүн дуняни худди деңизлар чайқилип, тағлар көмтүрүлүп кетиватқандәк бир ғайәт чоң өзгүрүш ичидә туриватиду дәп қараймиз. Бу дәврдә кона түзүмниң, болупму коммунизмниң қалдуқлири түпәйлидин бир қисим хәлқ йәнә шу коммунизм түзүмидин қалған "тамсиз түрмә" ичидә азаб чекиватиду. Буниңдин башқа йәнә, бәзи район характерлиқ тоқунушлар йүз берип, инсанийәт бала-қазаға учрап туриватиду. Лекин бундақ һадисиләр вә тоқунушлар пүтүн инсанийәт аллиқачан йүзләнгән йеңичә мәдәнийәткә һәргизму чоң тәсир көрситәлмәйдиғанлиқи муәййән.

Бизниң йеңи дәврдики әң чоң дүшминимиз коммунизмдин қалған мустәбитлик

Мақалида баян қилинишичә, дуня миқясида коммунизм гумран болуп, пүтүн дуня ортақ бир йеңи дәвргә қәдәм қойғанда, хитайда зиялийларниң коллектип һалда сүкүттә турувелиши бизниң пүтүн дуня билән тәң меңип, өзимизниң кәлгүсини яритидиған чоң ишилиримизға яман ақивәт пәйда қиливатиду. Буни биз һазирқи бир җиддий мәсилә дәп қараймиз. Шуңлашқа бундақ һадисә пәйда болушниң әң асаслиқ сәвәпи болған, бу вақитқичә техи учуқ -ашкара җакарлимиған шуарни һазир таза үнлүк җакарлашни халаймиз: бизниң йеңи дәврдики әң чоң дүшминимиз коммунизмдин қалған мустәбитлик! мустәбитликниң бизниң зиялийлиримизни һамийларға айландуруп қойған ашкара яки юшурун вастилири. Бу чоң дүшмән зиялийлар үчүн ейтқанда бир қейин дүшмән. Бу дәврдә лушүн тәнқидләп өткән тәбиәт дунясида йоқ болғанлиқи үчүн сүни ясап чиқилған, учуқ-ашкара яшиимайдиған һелиқи бәтбәширә һайван бу дәврдә өзини сақлап қелиш үчүнла, йәнә қайтидин мидирлап- толғунуп қопуп, ялғанчилиқ қилиш арқилиқ өз-өзини алдайдиған миллий сәһнигә чиқти. Хитайда зиялийлар 1990 ‏- йилларда башланған идиологийә җәһәттики искәнҗигә, шу искәнҗидики динсизлиқниң аздурушиға бәрдашлиқ берәлмәй, ирадиси сунуп, тәдриҗи һалда хилму-хил роһий патқақларға патти. Дөләтниң идиологийә қамчиси зиялийларниң әқил-параситини җари қилғузмиди. Шуниң билән бир қисим зиялийлар 2000 ‏- йилидин башлап коммунизмдин қалған мустәбитләрниң "заманивилаштуруш" дегән һәрикитигә дос тартип маңди. Биз бу йилларда лушүн әпәнди тәнқидлигән "мәдәнийәт ағмичилиқи" дегәнниң әмәлийитини йәнә бир қетим көрдуқ.

Чехта ғәлибә қилған әркинлик хитайда немә үчүн ғәлибә қилмиди?

Мақалида баян қилинишичә, 1989‏- йили чехта рәңлик инқилаб ғәлибә қилди. Униң ғәлибә қилишида чехтики зиялийларниң заманға маслашқанлиқи бир муһим сәвәп болғандин башқа, чехниң өзидә қәдимий яврупа мәдәнийитиниң әнәниси техичә давамлишиватқанлиқи, зиялийлар, язғучилар вә сәнәткарларниң роһи техи коммунизм тәрипидин тамамән бет-чит қилип ташланмиғанлиқи муһим сәвәп болди. Әсләп көридиған болсақ, 1968 ‏- йили совет иттипақиниң танкилири "прага баһари"ни янҗип ташлиғандин кейинму, 70‏-, 80 ‏- йилларда чехта йәнә бирнәччә йүз хил гезит , журнал, сәнәт номурлири уда тарқилип турди. Һәрхил қолязма китаблар қолдин -қолға көчүп оқулуп турди. Демәк, шу вақитта һөкүмәт чәкләшни оттуриға қойған, лекин чәклийәлмигән бундақ "иккинчи хил мәдәнийәт" давамлиқ ямрап турған иди. Шу пурсәттәхәлқ ичидә реал һаят сақлинип қалди. Селиштуруп көрәйли, хитайдиму мәдәнийәт инқилабий ахирлишип 80 ‏- йиллар йетип кәлгәндә, худди чехтикидәк шундақ "иккинчи хил мәдәнийәт" давамлашқан иди. Әдәбият-сәнәт саһәсидә гуңгачилардин чолпанчиләрғичә, һәтта "дөмиләң ташим" музикилириғичә болған һәммә түрләр йәр тегидин бирақла партлап чиққан иди. язғучилар дөләт пуқралириниң қәлбидики яра излирини қайтидин тәсвирләп, тарихниң әйнини сөзләшкә башлиған иди. Шаирлар өзиниң өткүз тәпәккүрлири билән мавзедуңниң идеологийисигә нәштәрдәк санчилған иди. Әмма чехта ғәлибә қилған әркинлик хитайда ғәлибә қилалмиди. 1989 ‏- Йили яз айлирида бир кечидә хәлқни қара басти. яритилған тарих йәнчилди. Растчиллиқ бормиланди. Хәлқ өзиниң вуҗудидики җасарәт, һәққанийәт, етиқат вә сәмимийликни әмәлдин қалдурушқа, худди тозаққа чүшкән җанвардәк вуҗудиниң бир қисмини үзүп ташлап җенини қутқузушқа мәҗбур болди. Бу йилларда дөләт уларға қарита худди соң сулалиси дәвридә башланған аялларни "гүзәл" қилиш үчүн путлирини боғуп кечик путлуқ қилиш һәрикитидәк вастә қоллунуп, әркинликини өзиниң қолиға елишқа башлиған хәлқиниң пут-қолини боғучлашқа башлиған иди. Хәлқ бир "тамсиз түрмә" ичидә қалди. Җәмийәттә миллий роһ аллиқачан сунған болғачқа , улар мустәбитликкә қарши турушқа җүрәт қилалмиди. Уларниң турмуш әһвали бизниң көз алдимизда бир қараңғулуқ. Бу қараңғулуқни бузуп ташлаватқан бирла нәрсә бар, у болсиму йирақтин келиватқан телефондики авазлар. Бу авазлар мәхпи қорал арқилиқ бина қилинған тамсиз түрмә ичидә өлүм вәһимисидә қалған кишиләр дин келиватқан аваз. Уларниң авази келиду, лекин рас сөзи кәлмәйду. Улар өзиниң һаятлиқини сақлап қелиш үчүн, өз көзи билән көрүп турған нәрсиниму "пәқәт көрмидим" дәйдиған болуп қалған. Улардики қараңғулуқ бир әдәбий тәсәввур әмәс, бу қараңғулуқни дуня көрүватиду, сезиватиду. Әгәр бу қараңғулуқ мәшәл йеқип юрутулмиса, паш қилинмиса, мустәбитләр шу қараңғулуқта бизниң кәлгүсимизни өзигә пайдилиқ қилип ясап чиқивериду. (Давми бар) (вәли)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт