Qayghu we ümid ichidiki kariz

Kariz idiqut baghridiki Uyghurlarning ulugh su insha'ati, medeniy mirasi, turpandiki minglighan, on minglighan xelqning, baghu - bostan étiz ériqlirining hayatliq menbesi. Shungimu turpan xelqi "turpan démek -kariz démek " dep qaraydu.
Muxbirimiz gülchéhre
2009-04-10
Share

Kariz turpan bilen, turpan xelqining hayati bilen chemberches baghlan'ghan, kariz turpanning qan tomurigha oxshaydu. Halbuki bügün'ge kelgende, nechche ming yillar mabeynide idiqut diyarigha hayatliq bexsh étip kelgen karizlar bir birlep yoqalmaqta, menggülük yoqalmaqta.

Uyghurlar üchünla emes, pütün dunya medeniyiti üchün chong yoqitish boliwatqan karizlar pütün küch bilen qutquzmisa bolmaydighan bir weziyette turmaqta.

Bu heqte melumat hem tetqiqat maqaliliri metbu'atlarda élan qilinmaqta.

Haza qoshuqi éytidu aq quchqachlar topliship,
Bulutlar keynide yighlaydu aymu ?
Karizlar heqqide oygha pétip, ghemge pétip.
Men yighlidim ünsiz, ümidsiz,
Eynektiki eksimge qarap.
.....
Ot yurtida " kariz öldi" dégen gep,
Hayatliq bu yerde köchti dégen gep.
" Jigde kariz öldi" dégende,
Hemme xeqning yighisi bar ichide.
Del derexler yighlidi chéchini yulup,
Tekler yighlidi yerge waqitsiz üzüm yashlirini taramlitip,
Qushlar yighlidi bir birining mamuq peylirini choqushup,
Elwida, jigde kariz elwida....

Bu turpan dalankariz yézisidiki eng axirqi kariz bolghan jigde karizining qurup ketkenlik xewiridin kéyin,sha'ir perhat kazimining "turpan" jornilida élan qilghan jigde karizigha atighan mersiyisining misraliri.

"Sériqtal chagh er saghiridu, kariz ölgen chagh el saghiridu"

Turpan wilayetlik medeniy yadikarliqlarni bashqurush orunlirining yéqinda élan qilghan, turpan diyaridiki karizlarni tekshürüsh doklatidin melum bolushiche, turpan oymanliqida buningdin yérim esir ilgiri tizimlan'ghan karizlarning sani 1237 bolghan bolsa, halbuki hazir hayat qalghanliri yeni su éqiwatqan karizlarning sani 200 gimu yetmeydiken. Karizlar texminen yiligha 20 mingdin qurup kétiwatqan bolsimu munasiwetlik da'iriler taki 1990 - yillargha qeder karizlarning téz sür'ette yoqilip kétiwatqanliqigha köngül bölmigen.

"Tereqqiyat jeryanida karizlarni qoghdash" teklipimu téxi ötken yili 6 - ayda échilghan turpan kariz tetqiqat yighinida tunji qétim otturgha qoyulghan boldi we shuningdek karizlarning kelgüsi teqdirining xirisqa uchrawatqanliqi yéqindin buyan xitayning munasiwetlik da'irilirining shundaqla xelq'araliq medeniy yadiklarliqlarni qoghdash orunliriningmu diqqitini tartqanliqi melum.

Shundaqtimu mutexessisler Uyghurlarning bu ulugh möjizilik su insha'at qurulushi shundaqla dunya yüzidiki bu yigane medeniyetni qutquzup qélishqa da'irilerning tolimu kéchikip qedem éliwatqanliqini tenqid qilmaqta.

Karizni ijad qilishni ishlitishni bilgen ejdadlar elwette uni qoghdashqimu alahide ehmiyet bérip kelgechke ikki ming yilliq tarixiy jeryandimu hayatliqini saqlap, ot yurti turpanning bostanliqlirigha yéshililiq ata qilip kelgen idi.

Yéqinqi yillardin béri turpan, pichan yézilirida 'kariz qurup kétiptu "dégen shum xewer pat patla tarqilidighan bolup qaldi.

"Kariz xar bolsa er xar bolur, er xar bolsa zaman tar bolur"

"Karizim" tor bétide perhat kazimining karizlarni tekshürüp toplighan matéri'allar asasida élan qilghan maqaliside, "karizlarning su menbesining qoghdalmighan we yer asti süyini toluqlash bolmighanliq, qishliq suni étizlargha tong sélishqa ishletkenliktin janggaldiki ösümlük yépinchiliri buzghunchiliqqa uchrighanliq shuningdek kariz quduqlirini tindurup üstige chünche séliwélish hem bir qisim karizlarning quduqlirini tindürüp térilghu yer qiliwalghanliq qatarliq ehwallar, karizlarning xarablishishidiki asasliq sewebler" dep otturigha qoyghan.

Su menbesi yoq, yeni deryasi yoq sheher ezeldin uzaq mewjut bolup turalmaydu, tebi'etning shallishigha uchraydu, gerche turpanda derya bolmisimu, turpan üchün éytqanda onlighan yüzligen yer asti su quduqlirining özara tatashturulishidin yasalghan, yer asti süyini yer üstige bashlaydighan möjizilik su insha'at qurulushi hésablan'ghan kariz del idiqutning tebi'iy jughrapiyisige ajayip maslashqan. Yazning künliri otturiche hawa témpératurisi 40 gradus etrapida bolidighan turpanda kariz süyi ichish, karizgha kirip sayidash jan'gha hozur béghishlaydu.

Hemmimizge melum idiqut baghrida yashawatqan xelqlerning hayati ishlepchiqirishi karizlar bilen chemberches baghlan'ghan.
 
Xuddi rusiye alimi grum grjimayuf éytqandek " Uyghurlarning ajayip parasetlik bilen turpanda ijad qilip chiqqan heywetlik qedimiy kariz su insha'ati - Uyghur millitining yéza igilikning nahayiti burunqi zamanlardila yüksek derijide tereqqiy tapqanliqini körsitidu, Uyghurlarning karizi misirliqlarning pramidasidin qélishmaydighan, qayil qilarliq küchke ige su insha'atidur".

"Karizda su yoq, bextixanning bexti yoq..."

Karizlarning azlishi turpan xelqini zor maddiy talapetke uchritiwatqanliqi sewebidin nöwette turpan, pichan, toqsundiki déhqanlar özligidin karizlarni qutquzushqa atlan'ghan. Hetta yash balilarmu usta karizchilargha shagirtke kirip, yurt elni béqip kéliwatqan karizlarni qutquzush üchün kariz quduqlirini xalisane qézishqa, buzulghan karizlarni qayta yasashqa qatnashmaqta iken.
 
Kariz tetqiqat maqalilirida el ichidiki péshqedem tejribilik karizchi aman sedilning sözini neqil élishigha qarighanda " karizlarning quduqlirini tindurup tiqiwetsimu eslige keltürgili bolidu."

Kariz chépish intayin japaliq emgek bolsimu emgekchan parasetlik turpan xelqi karizlarning kelgüsige yenila ümid bilen qaraydu shundaqla ular emgekning karizlarning shundaqla özlirining teqdirini özgerteleydighanliqigha ishinidu, buni biz parhat kazimining munu misraliridinmu hés qilish tes emes:

" Yaq,
Adem ölse tirilmeydu bu éniq
Kariz ölse tirilidu ter tökse.
Misralirim mangliyimdin aqqan ter bolsun,
Tirilip qalsang künlerde bir kün,
Deydu yürikim,
-Merhaba jigde kariz, merhaba...."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet