Үрүмчи вәқәсиниң икки йиллиқи мәзгилидә хитайда тәшвиқат саһәси йәнә бир қетим тазиланди

9-Айниң 3-күни вә 9-айниң 5-күни франкфурт алгемайин гезити, германийә долқунлири радиоси вә хоңкоңниң алма гезитидә хитай вәзийити билән биргә уйғурларниң вәзийити муһакимә қилинған мақалиләр елан қилинди.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2011.09.05
china-prison-305.jpg Хитай муавин баш министири ли кечяң хоңкоңни зиярәт қиливатқанда, парламент бинаси алдидики намайиш болди. 2011-Йили 18-авғуст.
AFP

Германийә долқунлири радиосида 3-сентәбир күни “үрүмчи вәқәсиниң икки йиллиқи мәзгилидә хитайда тәшвиқат саһәси тазиланди” намлиқ мақалә елан қилинди. Мақалиниң муқәддимисидә хитайниң муавин баш министири ли кечяңниң алдинқи һәптиләр хоңкоңда елип барған зияритидин мәлумат берилгән. Ли кечяң хоңкоңға кәлгәндә, хоңкоңниң сақчи шәһиригә айлинип қалғанлиқи, униң мухбирларниң зиярәтлирини қобул қилмиғанлиқи, хоңкоңда пикир әркинлики вә ахбарат әркинликиниң барғансери қисилип, хитай өлкилиригә охшап қеливатқанлиқи, “бир дөләттә икки хил түзүм” сияситиниң әмәлдин қеливатқанлиқи баян қилинған. Хитай иқтисадиниң паравузи болған вә хитай дөлитиниң йүкини зиммисигә алған хоңкоңлуқлар әркинликиниң барғансери чәклимиләргә учришиниң хәлқни ғәзәпләндүриватқанлиқи оттуриға қоюлған. Ли кечяң хоңкоң зияритини ахирлаштурғандин кейин, үрүмчидә өткүзүлүватқан явру-асия йәрмәнкисигә қатнашқан болуп, бу йәрдиму хоңкоңлуқ мухбирларниң зиярәт тәлипини рәт қилған, рәсимгә тартивелишқиму қошулмиған.

Алма гезитиниң хәвиригә асасланғанда, бу йил 9-айниң 3-күни үрүмчидә йүз бәргән 3-сентәбир вәқәсиниң икки йиллиқ хатирә күни, йәни үрүмчидики хитайларниң намайиш өткүзгинигә икки йил болған күн. 5-Июл үрүмчи вәқәси қанлиқ бастурулғандин кейин хитай аһалилири 5-июл вәқәсиниң сарасимлири техи түгимигән бу мәзгилдә, һөкүмәтниң тәшәббуси билән һәрбий муһапизәт вәдиси астида балилирини әмдила мәктәп вә йәслиләргә мәҗбурий апиришқа башлиған чағда “йиңнә вәқәси” долқуни көтүрүлгән. Бу сәвәбтин хитай пуқралири үрүмчи хәлқ мәйданида намайиш қилип, ваң лечүәнниң тәхттин чүшүшини вә һөкүмәтниң өзлирини һәқиқий қоғдишини тәләп қилип намайиш өткүзгән. Хәвәрдә баян қилинишичә, гәрчә бу вәқәләрниң болуп өткинигә икки йилдин ашқан болсиму, униң вәһимиси үрүмчи асминиға көләңгә ташлап турмақта. Хитай һөкүмити икки милләт арисида пәйда болған бу еғир җараһәтни әслигә кәлтүрүш үчүн һечқандақ үнүмлүк бир тәдбиргә мураҗиәт қилмиған.

Австралийидики уйғур зиялийси һүсән һәсән әпәнди бу вәқәләргә қарита өз қарашлирини билдүрүп өтти. У сөзини давамлаштуруп, уйғур вәтинидә елип бериливатқан қаршилиқ һәрикәтлириниң уйғурларниң йүрәк-садасини дуняға аңлитишта зор рол ойнаватқанлиқини тәкитлиди.

Үрүмчидә өткүзүлгән явру-асия йәрмәнкисигә қатнишиш шәрипигә еришкән бир уйғур “нурлуқ гезит” мухбириниң зияритини қобул қилғанда, униңға “шинҗаңдики ширкәтләрниң һәммиси хитайларниң қолида. Әтрапқа қарап бақ, бизниң уйғурлардин бирму кишини учриталмайсән. Икки милләт оттурисидики өчмәнликни түгитиш һөкүмәтниң қолидин кәлмәйду” дегән. Униң сөзи, уйғурларниң сиясий җәһәттин бесимға учрапла қалмай, иқтисади җәһәттинму йәклиниватқанлиқини көрситип бәргән.

Хәвәрдә оттуриға қоюлишичә, 5-июл үрүмчи вәқәсиниң икки йиллиқи мәзгилидә нурғунлиған тор бәтлири тақилиш билән биргә, хитайниң бәзи даңлиқ гезит-журналлириму һөкүмәт тәрипидин қамал қилинған. “шинҗиң бав”, “җиңхуа шибав” қатарлиқ гезитләр һөкүмәт тәрипидин өткүзүвелинған. Мәлумки, 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин, уйғур вәтинидики асаслиқ тор бәтлири һәм блоглар бирдәк тақилипла қалмастин, миңлиған тор язғучилири қолға елинған иди. Кишилик һоқуқ тәшкилатлири һазирға қәдәр уларниң из-дерикини қилмақта.

Франкфурт алгемайин гезитидә алдинқи күни елан қилинған бир мулаһизидә, хитайниң йәнила мустәбитлик түзүмни давам қилдуридиғанлиқи, хитайниң бундин кейинки тәқдирини өзгәртиш оттура қатлам буржуаз синипиниң қолидин келиши мумкинлики тәхмин қилинған. 1989-Йилидики тйәнәнмин вәқәси пәқәтла алий мәктәп оқуғучилириниң һәрикити болған болса, йеқиндин буянқи бәзи тор бәтлиридә оттуриға қоюлған әркинлик, демократийә тәшәббуслири хитайдики оттура қатлам буржуазийә синипиниң хизмити икәнлики көрситилгән. Һазир хитайниң иқтисадий ислаһатидин нәпкә еришиватқан бу оттура қатламдикиләр асасән сүкүт ичидә яшаватқан болуп, әгәр улар интернеттин үнүмлүк пайдилинип өзлирини ашкарилашқа вә хәлқини идийә җәһәттин тәрбийиләшкә көңүл бөлмисә, хитайниң ақивити техиму қабаһәтлик болидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.