Үрүмчи вәқәсигә нисбәтән оттура асия дөләтлири немишқа сүкүттә?

Үрүмчи вәқәсидә түркийә хитайни ирқий қирғинчилиқ қилиш билән әйибләп, вәқәгә әң қаттиқ инкас қайтурған дөләт бопқалди. Гәрчә башқа дөләтләр түркийидәк ениқ вә қаттиқ позитсийә билдүрмигән болсиму, йәнила хитай һөкүмитини қалаймиқанчилиқларни дәрһал тохтитип, гунаһсиз кишиләрниң өлүминиң алдини елишқа вә бу вәқәгә сәвәб болған амиллар үстидә ойлинишқа чақирди.
Мухбиримиз ирадә
2009-07-28
Share
SHANGXEY-6-305 Шаңхәй 6 гуруһиниң президентлири хитайға қилған зийаритиниң биридә.
AFP Photo

Үрүмчи вәқәси йүз берип та һазирғичә оттура асия түркий җумһурийәтлири һөкүмәтлиридин һечқандақ бир инкас кәлмигән болуп, бу кишиләрдә охшимиған көз қарашларни пәйда қилмақта. Оттура асия дөләтлири немишқа сүкүттә, буниң сәвәби пәқәтла хитай билән болған иқтисадий иш бирликиму?

Үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейин һәр қайси дөләтләрдин охшимиған инкаслар кәлди. Болупму түркийидики хәлқниң вә һөкүмәтниң үрүмчи вәқәсидә хитайни ирқий қирғинчилиқ билән әйибләп баянат елан қилиши уйғурларни толиму сөйүндүрди. Әмма қазақистан, қирғизистан вә өзбекистанға охшаш уйғурлар билән қериндаш - туғқан болған дөләтләрдин һечқандақ бир инкасниң кәлмәсликиму кишиләрниң диққитини қозғиди вә буниңға нисбәтән түрлүк муназириләр пәйда болди.

Биз оттура асиядики түркий җумһурийәтләрниң үрүмчи вәқәсигә нсбәтән сүкүттә турувелишидики сәвәбләр һәққидә түркийә хәлқаралиқ мунасивәтләр вә истратегийә тәтқиқат мәркизи башлиқи синан оган әпәнди вә измир әгә университети профессори доктор алимҗан инайәт әпәндиләр билән телефон зиярити елип бардуқ.

Сөһбитимиз алди билән түркийә хәлқаралиқ мунасивәтләр вә истратигийә тәтқиқат мәркизи башлиқи синан оган әпәнди билән башланди.

-- Синан оған әпәнди, сизчә үрүмчи вәқәсигә нисбәтән дуня дөләтлири йетәрлик дәриҗидә инкас қайтурдиму?

-- Мәнчә шәрқий түркистанда мәйданға кәлгән вәқәләргә йетәрлик дәриҗидә инкас кәлмиди. Әгәр мушундақ шиддәтлик бир вәқә дуняниң башқа бир йеридә болған болсиди, әһвал башқичә болатти. Шундақтиму үрүмчи вәқәсигә нисбәтән мушунчилик инкасниң келишиму мәнчә йәнила муһим. Чүнки уйғурларниң мәсилиси бурун дуня күн тәртипидә бунчилик орун елип бақмиған иди. Бу җәһәттин қариғинимизда йәнила яхши дейишкә болиду. Әмма йетәрликму дегәндә, әлвәттә йетәрлик әмәс.
 
-- Синан әпәндим, оттура асия түркий җумһурийәтлири һөкүмәтлири үрүмчи вәқәсигә нисбәтән һечқандақ ипадә билдүрмиди. Буниң сәвәби немә сизчә?

-- Бу наһайити муһим мәсилә. Хитай һөкүмити уйғурларни радикал исламчи дәп қарилайду. Лекин қарисиңиз, әрәб ислам дөләтлиридин һечқандақ инкас йоқ. Бирақ һәм мусулман һәм түрк болған оттура асия түрк җумһурийәтлиридәк уйғурларға туғқан дөләтләрниң бу мәсилидә җим турувелиши кишини техиму әҗәпләндуриду вә вәһимигә салиду. Буниң бәзи сәвәблириму бар. Мәсилән, оттура асия түркий җумһурийәтлири һазир русийә билән хитайниң арисида қепқалди. Униң үстигә улар шаңхәй иш бирлики тәшкилатиниң әзалири. Русийә вә хитай билән иқтисадий, сиясий вә әскири иш бирлики бар. Шундақтиму мәйли қазақ, қирғиз, мәйли өзбек болсун буларниңму шәрқий түркистанда яшайдиған қериндашлири бар. Шәрқий түркистанда нурғунлиған қазақ, қирғиз, өзбек бар вә шундақла оттура асия түркий җумһурийәтлиридә яшайдиған нурғунлиған уйғурларму бар. Шуңа бу дөләтләр әслидә дәрһал ипадә билдүргән болса тоғра болатти. Русийә вә хитай бу җәһәттә оттура асия дөләтлиригә қаттиқ бесим ишләтмәктә. Шуңа уларниң бу дөләтләрниң мәсилилирини оттуриға қоюши бәк мумкин болмайватиду. Қирғизистан коммунист партийисиниң икки муһим адими бу қетим үрүмчи вәқәси йүзидин хитайни әйиблигәнлики үчүн партийидин чиқириветилди. Толиму әпсус бу хил әһвалларму оттура асия дөләтлиридә мәвҗут.

-- Синан әпәндим, оттура асия түркий җумһурийәтлири иқтисадий, әскири җәһәттин хитай билән иш бирлики ичидә болсиму, әмма улар йәнила мустәқил бир дөләт. Түркийигә охшаш қаттиқ вә кәскин бир ипадә билдүрмисиму, депломатик бир тил билән пикрини оттуриға қоялмамду?

-- Әгәр, демократийә билән башқурулуватқили узун йил болған дөләтләр болған болса йәнә башқичә болатти. Бу дөләтләр совет иттипақи парчиланғандин кейин мустәқилликкә еришкән дөләтләр. Шуңа улар техи демократийини толуқ қобул қилип болалмиди. Шуңа үрүмчи вәқәсигә инкас қайтурғанда әтә - өгүн өзиниң мәсилилириниңму су йүзигә чиқишидин еһтият қилиду.

Биз бу тема һәққидә йәнә, измир әгә университети оқутқучиси профессор доктор алимҗан инайәт әпәндиниңму көз қаришини алдуқ. Алимҗан әпәнди оттура асия дөләтлириниң сүкүттә турувелишиниң сәвәблири үстидә тохталди. У йәнә оттура асия дөләтлирини хитайниң кеңәймичилик сияситидин һушяр болушқа чақирди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт