Хитай, 'уйғур аптоном райони'ниң бу йилқи җамаәт хәвпсизлик хам чотини бир қатлиди

Хитай һөкүмити 5" - июл вәқәси" йүз бәргәндин буян уйғур илида бихәтәрликни күчәйтидиған түрлүк тәдбирләрни йолға қоюшни давамлаштурмақта. Хитайниң бу җәһәттики йолға қойған әң йеңи тәдбири болса 2010 ‏- йили районниң аммиви бихәтәрлик ишлириға аҗритидиған хам чотни көпәйтиш болди.
Мухбиримиз әркин
2010-01-13
Share
Urumqini-qaplighan-xitay-armiyisi-305.jpg 9 - Ийул күни, үрүмчигә машина - машина билән бесип кириватқан хитай қораллиқ қисимлиридин бир көрүнүш.
AFP Photo

Хитайниң бу сияситигә тәнқиди пикирдики мутәхәсссиләр, бу тәдбир райондики мәвҗут мәсилиләрни һәл қилалмайдиғанлиқини, вәзийәтни оңшашниң йоли уйғурларға һәқиқий аптономийә бериш дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити уйғур илида бастурушни күчәйтидиған түрлүк конкрет бихәтәрлик тәдбирлирини йолға қоюпла қалмай, буниңға мас қәдәм билән уйғур аптоном райониниң 2010 ‏- йилқи аммиви хәвпсизлик хам чотини зор миқдарда көпәйтип, бултурқи 1 милярд 540 милйон йүән аммиви хәвпсизлик хам чотини, 2010 ‏- йили 2 милярд 890 милйонға чиқарди. Бу дегәнлик бу йилқи аммиви хәвпсизлик ишлириға аҗритилған хам чот бу йил %88 көпәйтилди, дегәнликтур.

"Җуңго гезити"ниң бу һәқтики хәвиридә, җамаәт хәвпсизлик хам чотини %88 өстүрүш тоғрисидики хам чот пиланиниң уйғур аптоном райони хәлқ қурултийиға йолланғанлиқини билдүргән. Анализчилар, хәлқ қурултийиниң хам чот пиланини һечқандақ соал - сорақсиз тәстиқлайдиғанлиқини әскәртмәктә. Даириләр 5" - июл вәқәси"дин кейин уйғур аптоном райониниң йәрлик қанун чиқириш миханизимини қоллинип, "милләтләр иттипақлиқи тәлим -тәрбийә низами" вә "җәмийәт аманлиқини һәр тәрәплимә түзәш низами"ни мақуллап, бу низамнамиләрдә бихәтәрлик органлириға зор һоқуқларни бәргән иди. Анализчилар болса , аммиви хәвпсизлик ишлириға сәрп қилинидиған хам чотиниң көпәйтилгәнлики райондики бихәтәрлик органлириниң һоқуқи даирисини кеңәйтиш пиланиниң бир қисими, дәп көрсәтти.

"Җуңго гезити"ниң хәвиригә қариғанда , уйғур аптоном райониниң рәиси нур бәкри хам чотни өстүрүлгәнлик сәвәбини чүшәндүрүп, "үрүмчидики 5 - июл вәқәсиниң ... Шинҗаң хәлқидә қалдурған тәсири наһайити еғир болғанлиқини , бу вәқә шинҗаңниң иҗтимаий муқимлиқиға еғир бузғунчилиқларни елип кәлгәнлики" ни шундақла "шинҗаң бихәтәрлик күчлириниң 2010 ‏- йилдики баш вәзиписи 3 хил күчләрни бастуруш" икәнликини тәкитлигән. Лекин америкидики бәзи хитай мутәхәссисләр, райондики мәсилә бихәтәрликниң бошлуқидики мәсилә әмәсликини агаһландуруп, мәсилиниң сәвәби сияси - иқтисади амилларға четилидиғанлиқини, мәсилини һәл қилишниң йоли уйғурларниң аптономийилик һоқуқиға һөрмәт қилиш, дәп қарайдиғанлиқини билдүрмәктә. Бу қараштики хитай мутәхәссислириниң бири , оттура америка университетиниң хитай ишлар мутәхәссиси, профессор яң лийүй әпәндидур.

Яң лийүй мухбиримизниң зияритини қобул қилип, "шинҗаңдики һазирқи мәсилә икки чоң мәсилә. Сияси җәһәттики мәсилә, сән партийә һөкүмранлиқида турамсән яки өз ‏ - өзүңни идарә қиламсән дегән мәсилидур. Һазирқи шинҗаңда уйғурлар шәкилдә өз ‏ - өзини башқуриду. Шинҗаң вә шизаңға намда аптономийә берилгән. Лекин әмәлийәттики һөкүмрани партийә. Шинҗаңниң әң алий рәһбири аптоном районниң рәиси әмәс, бәлки партком секритари. Шуңа шинҗаң вә шинҗаңдики аптономийә шәкил җәһәттики нәрсила халас" дәп көрсәтти.

Яң әпәнди йәнә , уйғур илидики 2 - мәсилә иқтисади мәсилә, дәп қарайдиғанлиқини әскәртип, "бу йәрдики мәсилә бүгүнки шинҗаң иқтисади гүлләнгән, иқтисад яман әмәс меңиватқан болсиму, лекин иқтисади тәрәққият көп сандики уйғурларға мәнпәәт йәткүздиму, дегән мәсилидур. Бүгүн шинҗаңниң байлиқи кимниң қолида ? мән бу һәқтики бәзи хәвәрләрни оқудум, һәммиси ичкирилик содигәрләрниң қолида ... Шинҗаңдики тәрәққият көп сандики уйғурларға иқтисади мәнпәәт йәткүзгән әмәс," дәйду.

Хитай һөкүмити 2009‏ ‏- йили үрүмчидә йүз бәргән 5" ‏- июл вәқәси"ни дуня уйғур қурултийиға артип, вәқәдә 200 гә йеқин кишиниң өлгәнликини, өлгәнләрниң хитайларни асас қилидиғанлиқини илгири сүргән. Дуня уйғур қурултийи вәқәдә қоли барлиқини рәт қилип, вәқә җәрянида вә вәқәдин кейинки бастуруш һәрикитидә из ‏ - дерәксиз йоқалған уйғурларниң 10 миңдин ашидиғанлиқини билдүрүп , хәлқара җәмийәтниң районда тәкшүрүш елип беришини тәләп қилған иди.

Уйғур аптоном райони малийә назаритиниң назири ваң хәйчүән хитайниң "җуңго гезити" гә бәргән баянатида , һөкүмәтниң бу йил аммиви хәвпсизлик хам чотини өстүрүшни қарар қилишидики ғәризини чүшәндүрүп, "шинҗаңда иҗтимаий муқимлиқни күчәйтиштур" дегән. Нур бәкри болса һөкүмәтниң 5" ‏- июл вәқәси" гә охшаш җиддий әһваларға тез инкас қайтуруш иқтидарини өстүрүшниң зөрүрлүкини тәкитлигән.

Лекин оттура америка университетидики профессор яң лиюй хам чотни өстүрүп, уйғурларни бастурушни күчәйтиш билән райондики мәвҗут мәсилиниң һәл болмайдиғанлиқини әскәртти. У, "сиз бастурушқа тайинип мәсилини һәл қилаламсиз? 5‏ - июл вәқәсидә бастурғантиңизғу ? армийә вә танкиларни ишқа селип мәсилә һәл болдиму? сизниң бастурушқа тайинип җәмийәт аманлиқини сақлаймән дегиниңиз, 'суни қурутуп белиқ тутимән' дегәнликтур. Ху җинтав инақ җәмийәтни тәшәббус қилмиғанмиди? ваң лечүән нимишқа уйғурлар билән инақ җәмийәт қуруш вә биргә яшашқа қизиқмайду? армийә вә җ х органлириға тайинип бастуруш елип бериш мәсилини һәл қилалмайду. Сиз мәсилә һәл қилимән дисиңиз, уйғурларниң көңлини утушиңиз керәк" дәп көрсәтти.

Уйғур аптоном райони хәлқ қурултийи йеқинда, "җәмийәт аманлиқини һәр тәрәплимә түзәш низами"ни мақуллап, көчмә нопусни башқурушни күчәйтиш, уйғурлар мәркәзлик олтурақлашқан районлардики көчмә нопус вә иҗарә берилгән өйләрни ениқлаш вә тизимлаш, йеза - кәнтләрдә кимлик тәкшүрүшни йолға қоюш, көчмә нопустикиләрниң тор қоллинишиға назарәтчилик қилиш, көчмә нопус киргән вә чиққан җайларни назарәт астиға елиш қатарлиқларни йолға қоюдиғанлиқини бәлгилигән иди. Даириләр мәзкур низамнамә 2‏ - айниң 1 - күни рәсмий йолға қоюлидиғанлиқини билдүргән.

"Тәңритағ" ториниң бу һәқтики бир хәвиридә, низамнамә пуқраларниң күндилик паалийитигә зич четилидиғанлиқини билдүргән болуп, "бир биләт билән рәт қилиш һоқуқи қелиплаштурулғанлиқи"ни илгири сүргән.

Оттура америка университетидики профессор яң лийүй, қаратмилиққа игә бу түрлүк тәдбирләрниң ақмайдиғанлиқини, җәмийәт муқимлиқини әмәлгә ашуруш үчүн уйғурларни игилик тикләшкә риғбәтләндүрүш керәкликини әскәртти. У мундақ дәйду" :әгәр җуңго компартийиси инақ җәмийәтни илгири сүримән дисә, уйғурларда ихтисас игилирини тәрбийилиши керәк. Уйғур хәлқиниң иқтисади саһәдики иқтисас игилирини йитилдүрүши лазим. Уларни өзиниң карханилирини қурушиға риғбәтләндүрүш лазим. Һазир уйғурларниң көп қисими хәнзуларниң карханилириға тайинип җан бақидиған әһвалға чүшүп қалди. Уйғурларниң ичидики содигәрләрни риғбәтләндүрүш, болупму уйғурларниң оттура - кичик карханилирини риғбәтләндүрүш керәк."

Хитай мәтбуатлиридики уйғур илиниң җамаәт хәвпсизлик хам чоти үстүрүлгәнликигә даир хәвәрлиридә, хәвпсизлик ишлириға көпәйтилгән пулни кимниң чиқиридиғанлиқи, уйғур аптоном райони һөкүмити чиқирамду яки хитай мәркизи һөкүмити тәминләмду? дегән мәсилигә җаваб берилмигән.

Яң лийүй әпәнди болса, "шинҗаң"да 3" хил күчләр"гә қарши турушни баһанә қилип, чөнтигини шуниң билән толдуридиған мәнпәәт гуруһлириниң барлиқини, уларда мәсилини һәл қилиш хияли йоқлуқини, уларни тазилап, һоқуқни уйғурларға бәрмәй туруп мәсилә һәл болмайдиғанлиқини билдүрди.
 
Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
 
Пикирләр (1)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Anonymous says:
Jan 14, 2010 05:03 AM

Қанни берип вәтәнни ﯪлимиз

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт